Ngắm mưa sao băng Orionid và loạt hiện tượng thiên văn đáng chú ý tháng 10

Sao chổi Halley sẽ không thể quan sát từ Trái Đất trong vài thập kỷ tới, nhưng ngay trong tháng này bạn vẫn có thể chiêm ngưỡng những mảnh vụn của nó vụt sáng trên bầu trời qua mưa sao băng Orionid. Hiện tượng này đã bắt đầu từ đầu tháng và sẽ đạt cực đại vào ngày 21 và 22/10. Dưới đây là hướng dẫn cách quan sát những "vệt sao băng" này cùng một số hiện tượng thiên văn đáng chú ý khác.

Mưa sao băng Orionid: sáng, nhanh và đáng chờ đợi

Mưa sao băng Orionid sẽ kéo dài đến ngày 7/11, nhưng thời điểm lý tưởng nhất để quan sát là từ lúc chạng vạng ngày 21/10 đến rạng sáng ngày 22/10. Trong khoảng thời gian này, ở điều kiện trời tối, bạn có thể thấy tới 20 sao băng mỗi giờ.

Tuy nhiên, mặt trăng khi đó ở khoảng ba phần tư độ sáng, có thể che khuất một phần các vệt sáng. Vì vậy, khung giờ tốt nhất là sáng sớm, sau khi mặt trăng lặn và trước khi mặt trời mọc — lúc bầu trời tối nhất.

Điều khiến Orionid đặc biệt là độ sáng và tốc độ của chúng. Một số sao băng di chuyển cực nhanh có thể biến thành "cầu lửa" (fireball), sáng ngang với sao Kim. Điều kiện trời tối cũng sẽ giúp quan sát rõ hơn những hiện tượng đi kèm, chẳng hạn như các vệt sáng (train) mà sao băng Orionid đôi khi để lại phía sau.

Mưa sao băng Orionid được ghi lại bởi camera của NASA

Mưa sao băng này được đặt tên theo chòm sao Orion (Lạp Hộ), bởi đây là "điểm phát" (radiant) — nơi phần lớn các sao băng dường như xuất phát. Tuy nhiên, bạn không cần tìm chòm Orion để thưởng thức màn trình diễn. Trên thực tế, vị trí quan sát tốt nhất thường nằm xa chòm sao này, và sao băng có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu trên bầu trời đêm.

Mẹo nhỏ cho người quan sát tại Việt Nam: hãy chọn nơi ít ô nhiễm ánh sáng, rời xa trung tâm đô thị, nằm ngửa và quan sát toàn bộ bầu trời thay vì chỉ tập trung vào một điểm. Ánh sáng đèn thành phố là "kẻ thù" lớn nhất của sao băng.

Sao Thổ xung đối và cấu trúc thập giác bí ẩn

Hồi đầu tháng, sao Thổ đã đạt vị trí xung đối (opposition) — nghĩa là Trái Đất đi qua giữa Mặt Trời và sao Thổ. Vì hành tinh khí khổng lồ này mọc ở phía đông vào khoảng hoàng hôn và lên đỉnh trời vào khoảng nửa đêm, nó có thể được quan sát gần như suốt đêm. Vào ngày 24/10, mặt trăng cũng sẽ tiến gần sao Thổ.

Đây không chỉ là cơ hội tuyệt vời cho những người yêu thiên văn nghiệp dư, mà còn mở ra cho các nhà nghiên cứu thêm điều kiện quan sát một cấu trúc hình học kỳ lạ được ghi nhận trong khí quyển sao Thổ: một thập giác (hình 10 cạnh) nằm chính giữa cực nam hành tinh. Phát hiện gần đây này đến sau gần nửa thế kỷ kể từ khi một lục giác rộng khoảng 18.600 dặm (tương đương gần 30.000 km) được tìm thấy bao quanh cực bắc sao Thổ.

Cấu trúc thập giác được phát hiện gần cực nam sao Thổ

Các nhà khoa học cho rằng những hiện tượng này hình thành do các dòng hải lưu khí quyển giam giữ những sóng khí quyển mạnh mẽ, và dường như sóng ở bán cầu nam đang ngày càng mạnh lên. Khi ở vị trí gần Trái Đất nhất, sao Thổ mang đến cho giới nghiên cứu cơ hội quý giá để quan sát tầng khí quyển đặc biệt của hành tinh khí khổng lồ này.

Cuối tháng: mặt trăng ghé thăm cụm sao Pleiades

Vào cuối tháng, mặt trăng sẽ đi qua gần cụm sao Pleiades (Tua Rua). Đây là cụm sao đã đi vào truyền thuyết của nhiều nền văn hóa cổ đại, có lẽ bởi những ngôi sao sáng của nó có thể được quan sát từ gần như bất kỳ đâu trên thế giới.

Thời điểm quan sát tốt nhất là tối ngày 27/10 đến sáng ngày 28/10. Hãy hướng về phía đông và chờ khoảnh khắc mặt trăng cùng cụm sao lên cao trên bầu trời. Bằng mắt thường, bạn có thể thấy một cụm mờ gồm khoảng sáu đến bảy ngôi sao. Vì hiện tượng này diễn ra ngay sau kỳ trăng tròn, cụm sao có thể khó nhìn thấy lúc đầu, nhưng sẽ rõ hơn nhiều nếu bạn dùng ống nhòm hoặc kính thiên văn.

Cụm sao Pleiades nhìn qua kính thiên văn

Với những ai đam mê thiên văn tại Việt Nam, tháng 10 và đầu tháng 11 là khoảng thời gian lý tưởng để quan sát bầu trời đêm. Chỉ cần một bầu trời quang đãng, ít ánh sáng nhân tạo và một chút kiên nhẫn, bạn đã có thể tự mình chứng kiến những hiện tượng kỳ thú mà vũ trụ mang lại.