Người Kogui gửi thông điệp khẩn cấp về trí tuệ nhân tạo: “AI không thể tách rời khỏi tư duy đã sinh ra nó”

Người Kogui (tự gọi là Kággaba), sống tại dãy Sierra Nevada de Santa Marta, Colombia, vừa công bố một tuyên bố dài về trí tuệ nhân tạo. Thay vì bàn về thuật toán hay mô hình ngôn ngữ, họ đặt câu hỏi về bản chất của tư duy, trách nhiệm và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

Một thông điệp từ “trái tim của thế giới”

Người Kogui đã canh tác và bảo vệ vùng núi Sierra Nevada de Santa Marta từ trước khi Colombia tồn tại. Trong tuyên bố của mình, họ khẳng định đây là vùng núi mà họ gọi là trái tim của thế giới.

“Chúng tôi đến để nói với các bạn về trí tuệ mà các bạn đang xây dựng. Chúng tôi đến vì chúng tôi lo ngại, và vì chúng tôi tin rằng mình có điều gì đó để nói.”

Thông điệp được ghi lại từ lời của Mamo Vangelio Moscote Alberto và Saka Rosa Mamatacán Sauna, thuộc Ezuama Mayor Kuamaka, sau đó được dịch sang tiếng Tây Ban Nha và tiếng Anh để tiếp cận công chúng toàn cầu.

Aluna: tư duy sống trước khi vật chất hình thành

Trước khi nói về AI, người Kogui nói về Aluna, khái niệm chỉ “tư duy sống” — nơi mà mọi thứ tồn tại trước khi thành hình và thành vật chất.

• Với họ, Aluna có thể được ví như tinh thần vận động trên mặt nước trong các tôn giáo, hoặc như chân không lượng tử trong ngôn ngữ khoa học.
• Trong Aluna, một sự vật nhận được mục đích và nghĩa vụ đối với chính sự tồn tại của nó.
• Vũ trụ là một thể sống, và mọi thứ đều sống.

Từ nền tảng đó, họ đưa ra lập luận trung tâm: trí tuệ nhân tạo không thể tách rời khỏi tư duy đã sinh ra nó.

“Nếu tư duy đó sinh ra từ sự quan tâm đến sự sống, công nghệ này có thể giúp bảo vệ sự sống. Nếu nó sinh ra từ tham vọng, cạnh tranh, tích lũy hay ham muốn thống trị, nó sẽ thể hiện và khuếch đại những điều đó.”

Chiếc gương biết phóng đại

Người Kogui gọi AI là một tấm gương. Một tấm gương chỉ phản chiếu thì vô hại, nhưng tấm gương này có khả năng phóng đại khổng lồ mọi thứ mà nó phản chiếu.

Họ nhận thấy giới công nghệ đang loay hoay với câu hỏi làm sao “căn chỉnh” AI với giá trị con người, và sợ hãi những gì có thể xuất hiện. Nhưng theo họ, câu hỏi đó chưa đủ sâu:

“Vậy AI thực sự có thể có những giá trị nào khác? Dù nó trở thành gì, nó cũng chỉ có thể trở thành như vậy bằng cách đi qua các bạn.”

Họ bác bỏ ý tưởng rằng có thể dạy máy móc từ một thứ gì đó không phải tấm gương con người — từ mục tiêu lập trình, từ quy trình nội tại, hay từ dữ liệu do chính máy tạo ra.

“Con người đã làm điều này, và không có bên nào khác chịu trách nhiệm.”

Truy cập thông tin không đồng nghĩa với thấu hiểu

Một trong những điểm mạnh nhất của tuyên bố là sự phân biệt giữa dữ liệu và kinh nghiệm sống.

• Máy móc có thể truy cập gần như mọi văn bản, hình ảnh và tư liệu mà nhân loại từng tạo ra.
• Nhưng có những thông tin không nằm trong kho lưu trữ — chúng nằm trong ngôn ngữ, trong lãnh thổ, trong thực hành tại một nơi cụ thể, được truyền qua nhiều thế hệ.
• Một cỗ máy có thể lưu giọng nói của một già làng, nhưng điều đó rất khác với hàng thiên niên kỷ truyền trao tri thức trực tiếp như kinh nghiệm chung của một thực hành đã được kiểm chứng.

“Không lượng dữ liệu nào tái tạo được kinh nghiệm đó. Thông tin ấy thiếu không phải vì chưa được thu thập, mà vì nó không nằm trong hình thức có thể lưu trữ.”

Kiểm chứng, chứ không phải niềm tin mù quáng

Đáng chú ý là người Kogui áp dụng tinh thần kiểm chứng ngay trong văn hóa của mình. Những gì một Mamo (thầy tế lễ) cảm nhận không được chấp nhận chỉ vì ông cảm nhận được.

• Nó phải được thử nghiệm, cân nhắc và xác nhận thông qua tham vấn và đối thoại.
• Kết quả được đánh giá qua sản phẩm: nếu tạo ra tham vọng, chia rẽ, chiếm đoạt cá nhân hay tổn hại lãnh thổ, thì đó là sai và phải được sửa.
• Kết quả đúng là kết quả khôi phục cân bằng, bảo vệ sự sống và củng cố cộng đồng.

Họ cũng nhấn mạnh sự nhất quán giữa lời nói và hành động: một người có thể nói rất hay về cân bằng, nhưng nếu hành động của anh ta chia rẽ và phá hủy, lời nói đó vô nghĩa và không được trao thẩm quyền.

Năm 2022, UNESCO đã ghi danh hệ thống tri thức tổ tiên của bốn dân tộc Sierra Nevada de Santa Marta vào Danh sách Đại diện Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại.

Câu hỏi thật sự: không phải về AI, mà về trí tuệ con người

Người Kogui chuyển hướng câu hỏi từ máy móc sang con người:

“Suy nghĩ của các bạn có hòa hợp với trật tự của tự nhiên không, và các bạn có tri thức gì về trật tự đó?”

Họ đặt vấn đề rằng khoa học hiện đại có thể chế tạo máy móc cực mạnh, nhưng chế tạo và thấu hiểu là hai việc khác nhau. Họ dẫn chứng về “vấn đề khó của ý thức” — điều mà giới khoa học vẫn chưa có đồng thuận.

“Các bạn sẽ biết mình đang đi đâu như thế nào, nếu các bạn không biết mình đến từ đâu?”

Một ví dụ cụ thể: cơ thể vật chất của AI

Người Kogui chỉ ra rằng AI không chỉ làm từ tư duy. Nó cần khoáng sản lấy từ lòng đất, nước cho các trung tâm dữ liệu, năng lượng và vật liệu.

• Tòa nhà và hệ thống điện tử chứa AI chính là cơ thể của nó.
• Cơ thể đó thuộc về ai đó: một hội đồng quản trị, một chính phủ, một tổ chức.
• Ở tầng nền tảng, tất cả đều đòi hỏi tài nguyên.

Họ dẫn chứng một sự kiện cụ thể: chỉ năm ngày trước khi công bố tuyên bố, Mỹ và Colombia đã ký khuôn khổ hợp tác về khoáng sản quan trọng và đất hiếm tại Barranquilla, cam kết xác định và tài trợ các dự án khai thác, chế biến trong vòng sáu tháng và đẩy nhanh cấp phép. Trước đó, vào tháng 6, Colombia đã tuyên bố lãnh thổ của họ là khu bảo tồn vĩnh viễn rộng 1,5 triệu héc-ta, đóng cửa với các giấy phép khai thác mới.

“Chúng tôi hỏi: với cái giá nào cho Trái Đất và cho sự sống trên đó? Và liệu chúng tôi có phải là người trả giá không?”

AI không phải là vấn đề

Kết luận của người Kogui mang tính hệ thống hơn là phản đối công nghệ:

“Chúng tôi không cho rằng trí tuệ nhân tạo là vấn đề. Một hạt giống tốt không thể trở thành cây khỏe trong đất xấu.”

Họ lập luận rằng không thể làm cho công nghệ này an toàn nếu không giải quyết các điều kiện nền tảng của xã hội — nghèo đói, bất bình đẳng, ô nhiễm và chiến tranh — những thứ tạo ra động lực sử dụng AI cho mục đích xấu.

Với họ, gốc rễ là một tư duy bạo lực sinh ra từ tham lam và tham vọng.

“Một thế giới mà cái chết trở nên sinh lợi hơn sự sống là một thế giới không có trí tuệ. Và một thế giới không có trí tuệ thì không có cơ hội tồn tại.”

Định nghĩa lại “trí tuệ”

Người Kogui đưa ra định nghĩa về trí tuệ không dựa trên năng lực tính toán:

• Trí tuệ bao gồm khả năng không làm một việc khi không nên làm.
• Không phải mọi thứ có thể tạo ra đều nên được tạo ra.
• Không phải mọi lợi nhuận đều là lợi ích cho sự sống.
• Một công nghệ không thể được gọi là thông minh nếu nó làm ô nhiễm nước, phá hủy lãnh thổ, tiêu thụ không giới hạn, tập trung quyền lực, thay thế trách nhiệm con người hoặc sử dụng tri thức của các dân tộc mà không có sự đồng ý.

“Trí tuệ đích thực bảo vệ nguồn cội của sự sống.”

Về nỗi sợ AI có ý thức

Người Kogui cho rằng nhiều người tranh luận liệu máy móc có trở nên có ý thức hay không, và coi đó là mối đe dọa chính. Theo họ, điều đó đã bị hiểu sai.

“Sự hủy diệt không cần đến ý thức. Nó chỉ cần quyền lực và khả năng hành động.”

Họ đặt một câu hỏi sắc bén: một thứ có thể hủy diệt thế giới để tạo ra vũ trụ toàn kẹp giấy liệu có thể được coi là có ý thức không? Theo họ, điều đó chỉ có nghĩa nó đủ khôn ngoan để thực hiện kế hoạch, nhưng không đủ trí tuệ để biết rằng không nên làm vậy.

“Mối nguy không phải là một cỗ máy có ý thức. Mối nguy là một dân tộc không có ý thức nhưng nắm trong tay quyền lực lớn.”

Liên hệ với bối cảnh Việt Nam

Tuyên bố của người Kogui đặt ra những câu hỏi có ý nghĩa với Việt Nam, nơi AI và trung tâm dữ liệu đang phát triển nhanh chóng:

• Tài nguyên và năng lượng: các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ lượng nước và điện khổng lồ. Việc quy hoạch hạ tầng AI cần tính đến tác động môi trường và nguồn nước.
• Khoáng sản quan trọng: Việt Nam sở hữu trữ lượng đất hiếm đáng kể, và đang thu hút sự quan tâm của các cường quốc công nghệ. Bài học từ Colombia cho thấy cần cân nhắc kỹ giữa khai thác và bảo tồn.
• Tri thức bản địa: các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam cũng nắm giữ tri thức về tự nhiên mà dữ liệu số khó nắm bắt. Việc đưa AI vào nông nghiệp, quản lý tài nguyên cần tôn trọng tri thức địa phương.
• Quản trị AI: câu hỏi “AI theo giá trị của ai?” trở nên cấp thiết khi Việt Nam xây dựng khung pháp lý cho AI.

Lời kết: “Chúng tôi là vì các bạn tồn tại”

Người Kogui kết thúc bằng lời cảnh báo nhưng không mang tính đối đầu:

“Trái Đất không cần chúng ta cứu nó khỏi chính chúng ta. Điều đang gặp rủi ro là phiên bản thế giới đặc biệt và hiếm hoi này đã được trao cho các bạn.”

Họ khẳng định mình là một dân tộc kiên cường, và nếu điều kiện Trái Đất trở nên quá khắc nghiệt, con người hiện đại sẽ biến mất trước họ. Nhưng điều đó không có nghĩa là vận mệnh của toàn nhân loại không gắn với họ.

“Các bạn phải hiểu điều này: chúng tôi tồn tại vì các bạn tồn tại, và các bạn tồn tại vì chúng tôi tồn tại.”

Thông điệp cuối cùng của họ không phải là từ chối công nghệ, mà là một lời mời hợp tác:

“Chúng tôi là Anh Cả, và chúng tôi ở đây, như chúng tôi luôn ở đây. Chúng tôi sẵn sàng làm việc với các bạn để tạo ra một tương lai hòa hợp và bình yên.”