Nhà xuất bản Macmillan tổ chức tiệc ra mắt trợ lý AI nội bộ rồi âm thầm khai tử

Vào một buổi sáng tháng 1/2024, nhân viên trụ sở Macmillan ở Lower Manhattan bước vào tòa nhà và bắt gặp một cảnh tượng kỳ lạ: trên tường dán đầy áp phích chào mừng một "thành viên mới" của đội ngũ tên là NOA. Căng tin ngập tràn bóng bay tím và băng rôn, cùng tên NOA xếp bằng chữ phát sáng. Một đĩa bánh donut được bày thành dòng chữ "NOA IS HERE".

NOA là viết tắt của No Ordinary Assistant (Trợ lý không tầm thường) - một cái tên khiến nhiều trợ lý hành chính thực thụ của Macmillan cảm thấy "bị xúc phạm", theo lời nhiều nhân viên chia sẻ với WIRED.

Một sản phẩm AI được quảng bá như ngôi sao

Theo email gửi toàn công ty, NOA là chatbot AI do công ty phần mềm Đức Chaptr phát triển, được hậu thuẫn bởi Holtzbrinck - tập đoàn mẹ của Macmillan. Email khẳng định NOA là "môi trường an toàn để bạn nhập thông tin độc quyền mà không lo dữ liệu bị chia sẻ với bên thứ ba".

Nhân viên được huấn luyện rằng NOA có thể ảo giác (hallucinate) và luôn cần con người kiểm chứng lại. Dù vậy, họ vẫn được khuyến khích dùng NOA để soạn email, viết nội dung, nghiên cứu marketing và lên ý tưởng. Nhiều người kể lại rằng họ được dặn chỉ nên dán "một tỷ lệ phần trăm" bản thảo của tác giả vào NOA.

Đáng chú ý, người dùng có thể điều chỉnh "giọng điệu" của NOA với các tùy chọn như "vui vẻ", "khắc khổ", "bi quan", "mỉa mai" và "hối lỗi". Một nhân viên nhớ lại lời đại diện Chaptr trấn an trong buổi huấn luyện: công ty hiểu các nhà xuất bản đang xử lý một thứ rất quan trọng - "nội dung". Người này châm biếm: "Và tôi cứ tưởng chúng tôi đang xuất bản văn học cơ đấy."

Đến cuối năm 2024, nhân viên Macmillan còn được khuyến khích dùng NOA để tự viết mục tiêu đánh giá hiệu suất. Một email nội bộ hào hứng: "Chúng tôi đã xây dựng một prompt chuyên biệt để NOA viết mục tiêu thay bạn!"

Kết cục: "Thật tệ, chẳng ai dùng"

Thực tế phũ phàng hơn nhiều so với màn ra mắt hoành tráng. Nhiều nhân viên Macmillan nói NOA không hữu ích và thiếu đáng tin cậy. "Nó tệ lắm, chẳng ai dùng cả", một người nói.

Đến tháng 10/2025, nhân viên Macmillan nhận email thông báo Chaptr sẽ khai tử NOA. Kể từ đó, ban lãnh đạo chuyển hướng sang tích hợp Google Gemini vào quy trình làm việc. Một số nhân viên thử dùng Gemini để đánh giá thư giới thiệu của các đại lý văn học, nhưng kết quả bị một biên tập viên nhận xét là "vô dụng".

Phía Macmillan phủ nhận một phần thông tin. Bà Kelly Collins, Phó chủ tịch truyền thông, khẳng định công ty dùng Gemini cho "hoạt động kinh doanh" nhưng "không có chỉ đạo nào từ lãnh đạo Macmillan về việc dùng Gemini cho bất kỳ khâu nào của quy trình xuất bản", đồng thời cho rằng các ý kiến trên "không phản ánh chính xác cách NOA được triển khai".

Khi AI chia rẽ nhà xuất bản và tác giả

Câu chuyện của NOA chỉ là phần nổi của tảng băng. Nhân viên tại cả Big Five - nhóm năm nhà xuất bản lớn nhất nước Mỹ - đều nói rằng ban lãnh đạo đang thúc đẩy họ dùng AI, trong khi chính các nhà xuất bản này lại đang kiện các công ty AI vì vi phạm bản quyền.

Tại Penguin Random House (PRH), nhân viên được khuyến khích dùng ChatGPT Enterprise trong các buổi học về AI, dù bộ phận tiếng Đức của PRH đang kiện OpenAI. Nhiều nhân viên thừa nhận họ né tránh ChatGPT bất cứ khi nào có thể: "Nó khiến công việc của chúng tôi khó hơn."

Phía tác giả còn bức xúc hơn. Một số cây bút bán chạy - tổng cộng đã bán hơn 30 triệu bản - nói quan hệ với nhà xuất bản xấu đi vì AI. Một người nhận được bản copy marketing chứa trích dẫn do AI bịa ra từ chính cuốn sách của mình, nhưng nhà xuất bản khăng khăng đó không phải do AI tạo. "Tôi bị thao túng tâm lý (gaslit) toàn bộ vụ đó", tác giả này kể.

Trong một vòng đàm phán hợp đồng gần đây, một tác giả bán chạy không thể thuyết phục được bất kỳ nhà xuất bản Big Five nào cam kết không dùng AI dưới mọi hình thức cho sách của mình.

"Nó đang bào mòn niềm tin thiết yếu vốn phải tồn tại giữa người viết và nhà xuất bản", một tác giả nói. Một người khác bức xúc: "Thật khó chịu khi thấy các nhà xuất bản nhận tiền dàn xếp khổng lồ từ công ty AI rồi lại ôm lấy AI để làm việc của mình. Cứ như thể họ ăn cả hai đầu máng."

Điều tác giả thực sự muốn: sự minh bạch

Tất cả tác giả mà WIRED phỏng vấn đều yêu cầu nhà xuất bản công khai khi nào và dùng AI như thế nào. "Mức tối thiểu chúng tôi yêu cầu là sự minh bạch", một người nói.

Nhà văn khoa học viễn tưởng John Scalzi - người vừa ký hợp đồng 10 cuốn với Tor (thuộc Macmillan) năm 2024 - viết trên mạng xã hội: "Tôi sẽ CỰC KỲ khó chịu nếu phát hiện PR của mình do 'AI' tạo ra... Các nhà xuất bản chẳng giúp gì cho sách mới của họ khi dùng nó."

Một tác giả bán chạy nhận định sắc bén: "Các nhà xuất bản vốn luôn coi tác giả là thứ phiền toái, và giờ họ muốn biến chúng tôi thành đồ lỗi thời. Điều thú vị là trong quá trình dùng AI để biến tác giả thành đồ lỗi thời, chính các nhà xuất bản lại đang tự biến mình thành đồ lỗi thời."

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Câu chuyện của Macmillan là lời cảnh tỉnh cho các doanh nghiệp Việt Nam đang ồ ạt đưa AI vào quy trình làm việc. Một bài học rõ ràng: đầu tư vào công nghệ mà thiếu đào tạo thực chất và thiếu sự đồng thuận nội bộ thì dù có tổ chức tiệc hoành tráng đến đâu, công cụ cũng sẽ sớm bị bỏ xó.

Đồng thời, với ngành xuất bản và sáng tạo nội dung trong nước, vấn đề minh bạch trong sử dụng AI và bảo vệ quyền lợi tác giả là bài toán mà các nhà xuất bản, đơn vị báo chí cần sớm có nguyên tắc rõ ràng - trước khi niềm tin giữa người sáng tạo và đơn vị phát hành bị bào mòn như đang diễn ra ở Mỹ.