Những ký hiệu bàn phím đã thất truyền: Câu chuyện từ phía Mac

Trong thế giới công nghệ, bàn phím là thiết bị quen thuộc đến mức chúng ta hiếm khi để ý tới những chi tiết nhỏ nhặt nhất trên đó. Nhưng đằng sau mỗi phím bấm là cả một câu chuyện về tiêu chuẩn quốc gia, luật pháp địa phương và những quyết định thiết kế đầy tranh cãi. Và không ai kể câu chuyện này sinh động hơn lịch sử bàn phím của Apple.

Khi luật pháp định hình thiết kế bàn phím

Mối quan hệ giữa các nhà sản xuất bàn phím và cơ quan tiêu chuẩn hóa ở nhiều quốc gia phức tạp đến mức khó ai nắm hết. Ví dụ nổi tiếng nhất có lẽ là dòng PowerBook thập niên 1990, với một phiên bản màu be chỉ dành riêng cho thị trường Đức. Lý do không phải vì thẩm mỹ, mà vì luật pháp nước này quy định cụ thể về màu sắc và độ tương phản trên bàn phím, nhằm tránh chói mắt và các vấn đề công thái học cho nhân viên vận hành thiết bị đầu cuối.

Điều thú vị là không chỉ Apple làm vậy. ThinkPad của IBM cũng từng áp dụng chiến lược tương tự.

Nhưng với Apple, điều thu hút sự chú ý hơn cả là một biến thể bàn phím gần như bị lãng quên dành cho Canada vào cuối thập niên 1990 và đầu thập niên 2000.

Ba tiêu chuẩn bố cục quen thuộc

Trước khi đi sâu vào trường hợp Canada, hãy điểm qua ba chuẩn bố cục phổ biến nhất thời đó:

• Bố cục Mỹ — nhiều chữ, ít ký hiệu
• Bố cục châu Âu — nhiều ký hiệu hơn
• Bố cục JIS Nhật Bản — nổi tiếng với việc giữ phím Control ở vị trí cũ của các máy terminal đời trước, khiến lập trình viên Nhật Bản rất hài lòng

Bàn phím trắng ra mắt năm 2003 có thể coi là một trong những thiết kế đẹp nhất của Apple, dễ nhận diện ngay ở cả phiên bản Mỹ lẫn châu Âu.

Bàn phím Apple với các bố cục khác nhau

Trường hợp kỳ lạ của bàn phím Canada

Bố cục bàn phím Canada theo chuẩn châu Âu, nhưng chỉ đến một mức độ nhất định. Cách sắp xếp phím thì giống, nhưng hệ ký hiệu thì hoàn toàn khác biệt.

Bàn phím Canada đưa vào những biểu tượng độc nhất cho Ctrl, Alt, Tab, Caps Lock… và thậm chí cả Esc. Điều trớ trêu là Apple luôn ngần ngại in ký hiệu Esc lên bàn phím, kể cả những mẫu vốn thân thiện với biểu tượng — dù macOS vẫn dùng ký hiệu này trong menu ở mọi ngôn ngữ.

So sánh ký hiệu trên bàn phím châu Âu và Canada

Sự khác biệt còn lan tới cả các phím mũi tên và phím Enter. Phiên bản Canada có hình dạng mũi tên khác, thậm chí cả phím Enter số cũng được thiết kế lại.

Người ta cho rằng chính phủ Canada đã gây áp lực buộc Apple phải tuân thủ, dẫn đến việc hãng tạo ra một bộ bàn phím riêng với những biểu tượng mà chính tác giả bài viết gốc mô tả là "thực sự xấu xí". Bộ ký hiệu này được gọi là CSA hoặc ACNOR, và đáng chú ý là chúng vẫn tồn tại trong Unicode với các ký tự như ⇬⇭⎆⎈⇱⇲⎗⎘.

Các mẫu bàn phím trước đó cũng bị ảnh hưởng, bao gồm cả AppleDesign Keyboard ra đời nửa sau thập niên 1990, thậm chí có thêm cả ký tự riêng cho phím Num Lock.

Cho đến nay vẫn chưa rõ liệu những bàn phím này được bán trên toàn Canada hay chỉ ở vùng nói tiếng Pháp. Nếu bạn biết câu trả lời, hãy chia sẻ nhé.

Cây bút chì bí ẩn trên bàn phím Nhật

Có một ký hiệu khác đáng để bàn tới, và lần này không hề liên quan đến bất kỳ tiêu chuẩn nào. Trên bàn phím Nhật Bản, phím Control được in kèm một biểu tượng cây bút chì.

Ký hiệu bút chì đặc biệt trên bàn phím Nhật Bản

Đây hoàn toàn là sản phẩm sáng tạo của riêng Apple. Mục đích của nó xuất phát từ việc gõ tiếng Nhật vô cùng phức tạp, đòi hỏi người dùng phải chuyển đổi liên tục giữa các hệ chữ viết: katakana, hiragana, kanji và cả chữ Latin. Để hỗ trợ việc này, Apple đã dùng một hệ thống có tên Kotoeri, và thêm ký hiệu thay thế cho phím Control, đồng thời hiển thị ký hiệu này trên màn hình trong các menu gõ chữ liên quan.

Hệ thống Kotoeri tồn tại qua những năm cuối của Mac OS cổ điển và giai đoạn đầu của Mac OS X. Đến khoảng năm 2014, nó biến mất khỏi macOS. Ngay cả trước đó, Apple đã bỏ biểu tượng hơi vỡ nét này khỏi bàn phím và quay lại dùng ký hiệu ⌃ Control tiêu chuẩn.

Từ bút chì đến quả địa cầu

Câu chuyện này có một điểm nối thú vị với hiện tại. Nếu như thập niên 1990, chỉ người dùng Nhật Bản phải chuyển đổi giữa nhiều hệ chữ viết, thì ngày nay, nhờ emoji, tất cả chúng ta đều làm điều tương tự. Apple từng quay lại ý tưởng này với phím 🌐/Fn trên các mẫu MacBook gần đây.

Điều đáng tiếc là phím 🌐/Fn nhận về không ít chỉ trích từ giới chuyên môn và người dùng, cho thấy rằng việc phát minh ra ký hiệu mới chưa bao giờ là bài toán dễ dàng — ngay cả với một công ty nổi tiếng về thiết kế tỉ mỉ như Apple.

Nhìn lại toàn bộ câu chuyện, có thể thấy mỗi ký hiệu nhỏ trên bàn phím đều là kết quả của một cuộc đàm phán phức tạp giữa luật pháp, tiêu chuẩn quốc tế và triết lý thiết kế. Đó cũng là lý do những chiếc bàn phím này trở nên hấp dẫn một cách kỳ lạ với những ai quan tâm đến lịch sử công nghệ.