Nữ nghị sĩ Anh bị deepfake, kiện xAI của Elon Musk ra tòa

Ít ai hiểu rõ cơn bão deepfake hiện nay hơn nghị sĩ Jess Asato. Nữ chính khách Đảng Lao động Anh đã nhiều năm đấu tranh chống việc dùng công nghệ để bóc lột, xúc phạm phụ nữ và trẻ em. Rồi sau khi công khai chỉ trích Elon Musk trong vụ bê bối deepfake Grok năm 2025, chính bà lại trở thành nạn nhân của thứ mà mình từng cố ngăn chặn. Giờ đây, bà đưa vụ việc ra tòa, kiện xAI với cáo buộc vi phạm pháp luật.

Khi người bảo vệ trở thành nạn nhân

Những hình ảnh deepfake khiếm nhã, xúc phạm về nữ nghị sĩ lan truyền rộng khắp. Có bức dường như mô tả một vụ tấn công tình dục. Khi Asato báo cáo với X, nền tảng này liên tục bác bỏ khiếu nại của bà với những email trả lời lặp đi lặp lại rằng "đã xem xét và không thấy vấn đề gì".

"Đây là sản phẩm được thiết kế bởi các kỹ sư phần mềm và nhà phát triển, và sản phẩm không được dẫn đến xâm phạm quyền riêng tư cùng những tổn hại mà tôi phải chịu."

Không dừng lại ở việc báo cáo, bà quyết định đưa cuộc chiến sang một mặt trận khác: tòa án. Asato đang theo đuổi vụ kiện chống lại xAI của Musk, lập luận rằng công ty này đã sử dụng hình ảnh của bà mà không có sự đồng ý. Vụ án có thể tạo tiền lệ trong việc buộc các công ty AI phải chịu trách nhiệm khi sản phẩm của họ gây ra tổn hại.

Hành trình từ thiện nguyện đến nghị trường

Trước khi bước vào Quốc hội, Asato dành nhiều năm làm việc với các tổ chức từ thiện hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình và trẻ em dễ bị tổn thương. Kinh nghiệm đó định hình sự nghiệp chính trị của bà, thúc đẩy nỗ lực tăng cường bảo vệ phụ nữ và trẻ em trên không gian mạng.

Bà từng làm việc cho SafeLives – tổ chức từ thiện chống bạo lực gia đình – và tổ chức từ thiện trẻ em lớn nhất nước Anh, góp phần thay đổi luật pháp vì những đối tượng yếu thế nhất.

Nạn "nudification" – mối nguy đã được báo trước

Asato cho biết bà đã nhận thức rõ về hiểm họa deepfake từ lâu, làm việc với các nạn nhân từ nhiều năm trước khi Grok xuất hiện. Công cụ "nudification" (biến ảnh người thật thành ảnh khỏa thân) đã trở thành vấn nạn, đặc biệt nguy hiểm khi nhiều công cụ miễn phí, dễ tiếp cận, khiến cả trẻ em cũng dùng để chế ảnh bạn bè.

"Điều đáng sợ là nó trông cực kỳ, cực kỳ thật."

Điều khiến bà phẫn nộ trong vụ Grok là việc tổn hại này hoàn toàn có thể tránh được. Nhiều công cụ khác đã thiết kế để từ chối yêu cầu tạo nội dung khiêu dâm, nhưng Grok – một chatbot đa năng – lại trở thành công cụ nudification.

Phản ứng của Grok và quyết định kiện

Sau khi Asato đăng đàn kêu gọi Musk ngăn Grok làm điều này, bà lập tức trở thành nạn nhân. Các hình ảnh được tạo ra: bà trong bộ bikini với ngực phóng đại, bị gắn biểu tượng phát xít, bị làm mang thai năm đứa và đặt trong bếp. Đáng lo ngại nhất là một video mô tả bà bị vây quanh bởi một nhóm đàn ông, bị chloroform vào miệng, ngã xuống ghế và váy bị vén lên – dù không khỏa thân nhưng ngụ ý rõ ràng về một vụ tấn công tình dục.

Một người bạn khuyên bà tìm luật sư. Luật sư gửi thư đến X yêu cầu gỡ bỏ và các hình ảnh được gỡ – nhưng cũng chính lúc đó, ông nhận định: "Có thể bà thực sự có cơ sở để kiện. Chúng tôi cho rằng xAI đã vi phạm pháp luật."

Cơ sở pháp lý của vụ kiện

Vụ kiện của Asato dựa trên GDPR – luật bảo vệ dữ liệu hiện hành của châu Âu. Bà lập luận rằng Grok đã xử lý dữ liệu của bà – cụ thể là khuôn mặt và hình ảnh – mà không có sự đồng ý. Ngoài ra, luật bảo vệ quyền riêng tư cũng bị vi phạm khi video chuẩn bị tấn công tình dục đạt ngưỡng hình sự, điều không ai đáng phải chịu đựng.

"Không ai cao hơn pháp luật. Dù bạn giàu đến đâu, quyền lực đến đâu hay có sức ảnh hưởng lớn thế nào trên mạng xã hội."

Vụ án đang chờ phản hồi từ xAI (đã đổi tên thành SpaceXAI). Bà cho biết rất khó xác định mốc thời gian cụ thể, nhưng nếu có đủ cơ sở, vụ việc sẽ được đưa ra xét xử.

Làn sóng nạn nhân lên tiếng

Một trong những điều tích cực là nhiều người đã liên hệ với bà để cảm ơn, nói rằng vụ việc giúp họ nhận ra những gì xảy ra với họ không phải lỗi của họ. Bà cũng nhận email từ phụ huynh có con gái bị deepfake bởi các nam sinh trong trường, và từ giáo viên bị học trò tạo ảnh khiêu dâm bằng AI.

Bà đang thúc đẩy ý tưởng về một hệ thống đồng ý đối với việc bị AI thao túng – tức quyền kiểm soát hình ảnh cá nhân trên mạng, tạo nên chuẩn mực xã hội mới: không được phép lấy ảnh của người khác đưa vào AI để làm bất cứ điều gì. Điều này không chỉ áp dụng cho nội dung tình dục mà còn cho tin giả chính trị – nơi chỉ còn rất gần với kịch bản một video giả mạo chân thực về chính trị gia có thể gây tổn hại thực tế.

Nhìn về phía trước

Dù đối mặt với đủ loại tổn hại, Asato vẫn giữ tinh thần lạc quan. Bà tin rằng với một nhóm người cùng hướng về mục tiêu, có thể tạo ra thay đổi. Bà nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý sản phẩm số như quản lý mọi sản phẩm khác – bởi luôn có những lựa chọn thiết kế có thể ngăn ngừa tổn hại ngay từ đầu.

"Các công ty có thể thêm biện pháp bảo vệ. Tại sao họ không làm? Vì lợi nhuận."

Câu chuyện của Jess Asato là lời cảnh tỉnh cho thấy deepfake không còn là vấn đề của tương lai. Với người dùng Việt Nam – nơi các công cụ AI tạo ảnh ngày càng phổ biến và hành lang pháp lý về dữ liệu cá nhân vẫn đang hoàn thiện – đây là hồi chuông về cả rủi ro lẫn nhu cầu bảo vệ quyền hình ảnh cá nhân trên không gian số.