Phản hồi trực tiếp: Chiêu kết thúc của tôi trong mọi buổi phỏng vấn

Trong vai trò ứng viên, tôi từng nhận không ít câu hỏi thú vị, có khi ngớ ngẩn, chẳng hạn như: "Nếu là một loài vật, bạn muốn làm con gì?", "Làm sao tính được số cửa sổ kính trong thành phố?", hay "Thể tích nước chảy qua một hình trụ có bán kính x và mực nước cao y là bao nhiêu?" — câu cuối được hỏi một cách kỳ quặc cho vị trí quản lý kỹ sư phần mềm chứ chẳng phải thợ ống nước.

Điểm chung của những câu hỏi này không chỉ là sự vô nghĩa, mà còn ở chỗ chúng hoàn toàn một chiều. Ứng viên thể hiện, người phỏng vấn đánh giá, và phán đoán đó không bao giờ được phản hồi lại cho ứng viên.

Công bằng mà nói, có lẽ tôi cũng từng hỏi không ít câu hỏi dở khi ngồi ở phía người phỏng vấn. Nhưng theo thời gian — và tôi đã phỏng vấn hơn một nghìn người — tôi chốt lại một câu hỏi yêu thích và giá trị nhất để hỏi ở cuối buổi phỏng vấn:

"Tôi muốn dành cho bạn một chút phản hồi. Thứ nhất để bạn có phản hồi về buổi phỏng vấn, thứ hai để bạn có cơ hội đính chính bất cứ điều gì tôi đã hiểu sai. Bạn thấy ổn chứ?"

Thực ra đây không hẳn là một câu hỏi. Phần "bạn thấy ổn chứ" không nhằm xin phép, mà để cho ứng viên vài giây chuẩn bị cho điều sắp tới — như thể nói rằng: "Tôi chuẩn bị chuyển từ chế độ phỏng vấn sang chế độ phản hồi, đây là khoảnh khắc để bạn lấy lại tinh thần."

Điểm giá trị không nằm ở việc hỏi câu đó, mà ở những gì diễn ra sau đó. Từ đó, tôi đi sâu vào phản hồi, đồng thời mời những người phỏng vấn khác cùng làm như vậy. Dù bạn có hỏi gì khác trong buổi phỏng vấn, câu hỏi này biến buổi phỏng vấn thành hai chiều thay vì một chiều.

Phản hồi cần sâu sắc và thẳng thắn

Phản hồi tôi đưa ra mang tính chủ quan cao, trực tiếp và minh bạch về những gì tôi đang nghĩ. Tôi nói cả điểm tích cực lẫn những lo ngại của mình.

Về mặt tích cực, tôi từng nói những điều như:

• "Phần trình bày về kiến trúc của bạn rất rõ ràng. Bạn giải thích bối cảnh tốt, bước vào từng tầng kiến trúc và phân tích các đánh đổi một cách mạch lạc, cho thấy bạn là người có kinh nghiệm và nắm vững các khái niệm kiến trúc."
• "Cách bạn giải thích về việc xây dựng một đội ngũ mới và tạo dựng cảm giác an toàn tâm lý rất sâu sắc, kèm những ví dụ tuyệt vời về cách bạn từng làm trong quá khứ — cho thấy kiến thức chuyên sâu về cách thực hiện hiệu quả."
• "Bạn có vẻ khá căng thẳng khi trả lời về các dự án đã làm, nhưng tôi không quá bận tâm về cách bạn phỏng vấn mà quan tâm hơn đến mức độ hiểu chủ đề — và bạn đã chứng minh mình hiểu rất rõ. Làm tốt lắm. Với những buổi phỏng vấn sau này, có lẽ bạn nên ôn lại các dự án đó để nói tự tin hơn."

Bạn có thể thấy những ví dụ này đủ cụ thể để ứng viên thực sự rút ra được điều gì đó.

Về mặt góp ý, tôi từng nói những điều như:

• "Khi giải thích cách giúp đội ngũ làm việc hiệu quả, bạn mô tả cách bạn từng làm trong quá khứ và các cơ chế liên quan, nhưng khi tôi hỏi sâu hơn về cách bạn sẽ đưa đội ngũ đạt hiệu quả, tôi không nhận được gì nhiều hơn những gì bạn đã nói. Tôi không lo lắng về việc liệu bạn có thể làm việc hiệu quả trong đội ngũ theo những cách đó hay không — bạn đã chứng minh rõ điều đó. Nhưng việc không đi xa hơn mô tả ban đầu khiến tôi lo rằng bạn có thể thiếu chiều sâu về các nguyên lý nền tảng để nâng tầm thực hành của đội ngũ khi cần."
• "Nhìn vào lý lịch của bạn, bạn từng giữ những vị trí cao hơn nhiều trong quá khứ. Điều đó khiến tôi lo về việc giữ chân bạn — liệu vai trò này có giữ được sự hứng thú của bạn đủ lâu không. Tôi rất muốn nghe điều gì đang hút bạn đến với vai trò này."
• "Bạn giải thích các khái niệm về điều gì tạo nên một đội ngũ tốt, nhưng dù tôi hỏi xoáy thế nào, tôi cũng không lấy được điều gì cụ thể từ bạn về cách thực sự xây dựng một đội ngũ — cả ví dụ về cách bạn sẽ làm. Việc không vượt qua được mức khái niệm để đi vào chi tiết cụ thể khiến tôi lo rằng bạn chưa từng thực hành điều này, hoặc chỉ hiểu ở mức cao."

Điểm mấu chốt là phải thực sự đi sâu và nói ra điều mình nghĩ. Làm vậy cho ứng viên không chỉ nhận phản hồi mà còn có cơ hội đính chính những hiểu lầm. Quan trọng là phản hồi cần hướng tới năng lực — điều ứng viên có thể hành động — chứ không phải những nét tính cách, vốn chỉ khiến họ cảm thấy bị phán xét mà chẳng nhận được gì.

Thách thức khi làm việc này là phải tổng hợp suy nghĩ của mình thật súc tích và nhanh đủ để trình bày lại vào cuối buổi phỏng vấn. Việc này cần chút luyện tập, và cả chút can đảm để nói ra điều mình đang nghĩ.

Sau khi đưa phản hồi, tôi hỏi ứng viên nghĩ gì và cho họ đính chính bất cứ hiểu lầm nào tôi có thể mắc phải.

Các kiểu phản hồi

Có vài nhóm phản hồi khác nhau, nhưng điểm chung ở gần như tất cả là sự biết ơn vì cuối cùng đã nhận được phản hồi. Tôi không thể phân biệt được lòng biết ơn chân thành với sự thể hiện của ứng viên trước người nắm quyền quyết định, nên tôi không xem đó là bằng chứng phản hồi của mình đúng — chỉ là ứng viên trân trọng việc nhận được phản hồi.

Kiểu đính chính hiểu lầm

Đây là kiểu phản hồi tôi thích nhất — khi tôi thực sự hiểu sai điều gì đó, hoặc có một lo ngại mà ứng viên có thể xoa dịu. Ví dụ:

Tôi từng phản hồi một ứng viên rằng phần giải thích về ứng dụng họ xây dựng chỉ nói về việc kiểm thử ở mức rất cao, nên tôi lo về chiều sâu kiến thức kiểm thử, đặc biệt là Test Driven Development (TDD). Ứng viên đáp lại rằng: "Ồ, anh nói đúng. Em chưa đi vào chi tiết, nhưng đây là cách em làm kiểm thử và cách tiếp cận chung của em trong các ví dụ khác." Sau đó họ đi sâu đáng kể vào cách họ làm TDD suốt 10 năm qua, chứng minh rõ ràng hiểu biết và sự chín chắn trong thực hành. Hiểu lầm đã được gỡ bỏ.

Ứng viên mà tôi lo là quá cấp cao cho vai trò đã giải thích lý do anh ta tìm đến vị trí cụ thể này — kể về tình trạng kiệt sức ở vai trò trước và mong muốn điều gì đó bền vững hơn, gần gũi với đội ngũ hơn. Tôi nêu lo ngại, và anh ta xoa dịu nó.

Những lần làm rõ như vậy thỉnh thoảng mới xảy ra, có lẽ một trong năm buổi phỏng vấn, và không phải lúc nào cũng là đính chính lớn — đôi khi chỉ là sửa nhỏ.

Kiểu cố đính chính nhưng thất bại

Đôi khi ứng viên không đồng ý với điều tôi nói và cố đính chính hiểu lầm, nhưng chỉ càng khẳng định thêm suy nghĩ của tôi. Cụ thể, họ cố giải thích vì sao mình có kiến thức sâu hơn ở lĩnh vực tôi cho là thiếu, nhưng khi đính chính họ lại đưa thêm ví dụ hoặc đi sâu hơn và chỉ phơi bày thêm điểm yếu, không thêm được chi tiết nào và càng khẳng định lo ngại.

Ví dụ, trong một buổi phỏng vấn, tôi nói với ứng viên rằng câu trả lời của anh về các câu hỏi công nghệ thiếu chiều sâu và không cho tôi niềm tin rằng anh hiểu các khái niệm ở mức Senior Engineer. Anh bèn giải thích các khái niệm sâu hơn, nhưng càng đi sâu thì mô tả càng mơ hồ và mắc nhiều lỗi hơn.

Hai điều có thể làm suy yếu nhóm này. Thứ nhất, khi nêu lo ngại, tôi nói thẳng cho ứng viên biết chính xác điều cần xử lý, dẫn tới nguy cơ một ứng viên nông cạn nhắm một câu trả lời nghe có vẻ trôi chảy vào đúng lỗ hổng đó. Nhưng tôi không kiểm tra kiểu đó. Khi hỏi xoáy, tôi tìm kiếm sự vận dụng thực tế — không chỉ "thế nào là đội ngũ tốt" mà "bạn đã xây đội ngũ thế nào" và "bạn sẽ xây ở đây thế nào" — và những câu trả lời học thuộc không sống sót trước đó. Bạn không thể ứng tác kinh nghiệm mình không có. Thứ hai, một khi đã nêu nghi ngờ, tôi phần nào bị cam kết với nó, nên không thể loại trừ hoàn toàn rằng vài trường hợp là ứng viên đúng và mất điểm với tôi từ sớm. Cả hai đều là lý do tôi coi một lo ngại được khẳng định là lá cờ cần đối chiếu lại với các vòng trước, chứ không phải bản án.

Khi chuyện này xảy ra, tôi chỉ cảm ơn họ đã đóng góp và tiếp tục quy trình. Nếu họ không đồng ý nhưng không chứng minh được thuyết phục, tranh cãi thêm chẳng ích gì — nó biến trải nghiệm phản hồi thành tiêu cực thay vì tích cực, mà hầu hết ứng viên trong trường hợp này vẫn đón nhận phản hồi tích cực.

Kiểu chấp nhận phản hồi

Đại đa số phản hồi chỉ đơn giản là biết ơn và chấp nhận. Vì phần lớn các buổi phỏng vấn đều thiếu phản hồi, người ta thường cực kỳ trân trọng khi nhận được bất cứ phản hồi nào. Ngay cả với ứng viên mà phản hồi của tôi khá gay gắt, họ vẫn nhìn chung tích cực về trải nghiệm. Khá thường xuyên, ứng viên nói rằng họ đồng ý với phần lớn phản hồi. Điều này có thể do hầu hết các buổi phỏng vấn tôi thực hiện là cho vai trò công nghệ, và theo kinh nghiệm, nhóm này có xu hướng khá tự nhìn lại mình.

Kiểu phản hồi tiêu cực

Rất hiếm khi ứng viên phản hồi tiêu cực. Có lần, tôi nói với một ứng viên rằng câu trả lời của anh rất tự tin — điều tốt — nhưng phần trao đổi có thể khiến đội ngũ cảm thấy kiêu ngạo, và tôi lo về khả năng hòa nhập của anh. Anh không đón nhận phản hồi này, mà phản ứng bằng cách chỉ trích mọi thứ anh thấy sai ở công ty và buổi phỏng vấn, theo cách thiếu tính xây dựng.

Nhìn lại, vấn đề nằm ở cách tôi đưa phản hồi, chứ không phải việc tôi đưa nó. Phản hồi của tôi nói về tính cách chứ không phải năng lực. Phản hồi về năng lực cho ứng viên điều gì đó để xử lý, trong khi nói ai đó trông có vẻ kiêu ngạo chẳng cho họ gì ngoài cảm giác bị phán xét. Tôi vẫn nghĩ việc đưa phản hồi là cần thiết vì tôi có lo ngại lớn về khả năng hòa nhập của anh, nhưng lẽ ra tôi nên phản hồi về điều anh nói hoặc làm, chứ không phải tính cách. Ví dụ: "Khi tôi cố hỏi sâu tìm các câu trả lời thay thế cho một số câu hỏi, bạn gạt đi cho rằng không cần thiết vì câu trả lời đầu của bạn đã đủ tốt — điều này khiến tôi lo về cách bạn đón nhận các gợi ý thay thế từ đội ngũ."

Kiểu phản hồi tiêu cực này rất hiếm.

Tổng kết

Ứng viên phỏng vấn quá đói phản hồi đến mức việc đưa phản hồi ngay trong buổi phỏng vấn thường là trải nghiệm tích cực cho họ. Nó thể hiện mức độ minh bạch mà (hy vọng) sẽ khớp với giá trị công ty bạn, và qua đó chứng minh giá trị đó bằng hành động. Quan trọng hơn, nó cho ứng viên cơ hội đính chính hiểu lầm, mang lại cho bạn thông tin tốt hơn cho quyết định tuyển dụng.

Kinh nghiệm của tôi chủ yếu — nhưng không chỉ — với các vai trò công nghệ, và tỷ lệ phản hồi tôi mô tả có thể khác ở các lĩnh vực khác. Tôi cho rằng cốt lõi của nó — hình thành ý kiến trong lúc phỏng vấn và cởi mở với suy nghĩ, lo ngại thay vì giữ lại cho buổi họp sau — không riêng gì ngành công nghệ. Nên lần tới phỏng vấn, hãy thử xem. So với phương án im lặng đến buổi họp sau, tôi nghĩ đây là cách phỏng vấn tốt hơn, và hầu hết ứng viên ít nhất cũng sẽ trân trọng việc bạn đã thử.