Phần mềm của nhà thiên văn học tìm ra hành tinh lùn mới: kết quả hiếm đến mức ông tưởng là lỗi

Một nhà nghiên cứu làm việc với dữ liệu từ Đài quan sát Rubin đã tìm thấy một ứng viên sáng giá cho vị trí hành tinh lùn thứ sáu được biết đến của hệ Mặt Trời. Kết quả hiếm đến mức chính ông ban đầu nghi ngờ phần mềm của mình gặp lỗi.

Mô phỏng quỹ đạo của ứng viên hành tinh lùn 2026 ED138

Từ dữ liệu khổng lồ đến một phát hiện hiếm có

Đài quan sát Rubin do Quỹ Khoa học Quốc gia và Bộ Năng lượng Mỹ vận hành, được xây trên một đỉnh núi hẻo lánh ở Chile và trang bị camera Legacy Survey of Space and Time (LSST) độ phân giải 3200 megapixel, đưa vào hoạt động từ tháng 6/2026.

Theo thông báo công bố, Matthew Holman thuộc Trung tâm Vật lý Thiên văn (CfA) tại Đại học Harvard & Smithsonian đã dùng đoạn mã tìm kiếm do ông phát triển cùng đồng nghiệp Kevin Napier để phân tích dữ liệu thu thập trước khi LSST chính thức vận hành. Đoạn mã này được thiết kế để xử lý hàng tỷ điểm phát hiện của các vật thể chuyển động, so sánh chúng và xác định những điểm cùng thuộc về một vật thể.

Ngày 13/10, chương trình phát hiện một vật thể sáng và xa đến mức nhiều khả năng có kích thước khác thường.

"Phản ứng đầu tiên của tôi là vừa phấn khích vừa hoài nghi", Holman kể lại. "Những vật thể như thế này rất hiếm, nên tôi lập tức kiểm tra xem mình hay đoạn mã đã làm sai điều gì."

Các nhà thiên văn học khác nhanh chóng vào cuộc, tra cứu thêm các bản ghi cũ và tìm được dữ liệu liên quan trong suốt mười năm. Sau khi mọi phép tính được kiểm chứng, Trung tâm Hành tinh Nhỏ (Minor Planet Center) đã xem xét và công bố phát hiện vật thể mang tên 2026 ED138, kèm nhiều dữ liệu về quỹ đạo của nó ở khoảng 46 đơn vị thiên văn (au). Một au là khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời, còn quỹ đạo của Sao Diêm Vương trung bình khoảng 40 au.

Ứng viên hành tinh lùn nhỏ nhất từng được quan sát?

Đài quan sát Rubin khẳng định 2026 ED138 là ứng viên tốt để được công nhận là hành tinh lùn. Theo định nghĩa của Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU), hành tinh lùn là "một vật thể quay quanh Mặt Trời, đủ lớn để tự hút mình thành dạng gần tròn nhưng chưa thể dọn sạch quỹ đạo khỏi các mảnh vụn". Định nghĩa về hành tinh đầy đủ còn bao gồm yêu cầu phải có "ảnh hưởng quan trọng đến sự ổn định quỹ đạo của các vật thể khác trong vùng lân cận".

Các nhà nghiên cứu tại Rubin ước tính ED138 có đường kính từ 600 đến 1500 km. Nếu con số thấp hơn là chính xác, đây sẽ là hành tinh lùn nhỏ nhất từng được quan sát. Nếu là con số cao hơn, nó sẽ nhỏ hơn Sao Diêm Vương, Eris và Haumea, nhưng lớn hơn Makemake và Ceres.

Theo nhóm nghiên cứu, ED138 trước đây thoát khỏi mọi lần phát hiện vì nằm ở vùng trời gần mặt phẳng của Dải Ngân Hà — nơi các nhà quan sát phải tách nó ra khỏi ánh sáng của hàng tỷ ngôi sao.

"Việc Đài quan sát Rubin giám sát đều đặn và liên tục toàn bộ bầu trời Nam bán cầu, kết hợp với các thuật toán mạnh mẽ sàng lọc từ hàng triệu đến hàng tỷ điểm sáng để xác định những điểm tương ứng với vật thể nhỏ đang chuyển động, đã giúp nhóm tìm ra ED138 ngay giữa vùng trời đông đúc ấy", đại diện đài quan sát chia sẻ.

Sự việc cho thấy vai trò ngày càng lớn của thuật toán và xử lý dữ liệu quy mô lớn trong thiên văn học hiện đại — lĩnh vực mà chỉ riêng camera LSST đã tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ mỗi đêm, vượt xa khả năng kiểm tra thủ công của con người.