Phương pháp mới giúp giải mã các cuộn giấy cổ bị cháy xém

Các nhà khoa học vừa công bố một phương pháp mới giúp xác định cuộn giấy cổ nào đáng được ưu tiên giải mã nhất, mở ra triển vọng mới cho nỗ lực khôi phục kho tàng tri thức La Mã cổ đại bị vùi lấp sau thảm họa núi lửa Vesuvius.

Thách thức từ những cuộn giấy "không thể mở"

Những cuộn giấy Herculaneum là các văn bản giấy cói (papyrus) có niên đại khoảng 2.000 năm, bị cháy thành than sau vụ phun trào núi lửa Vesuvius năm 79 sau Công nguyên. Chúng giòn đến mức chỉ cần chạm vào cũng có thể vỡ vụn, khiến giới nghiên cứu từng tin rằng chúng sẽ mãi mãi không thể đọc được.

Dự án Vesuvius Challenge đang nỗ lực kết hợp phương pháp "mở cuộn kỹ thuật số" với học máy cộng đồng để giải mã những văn bản này. Mới đây, một nhóm nghiên cứu đã bổ sung một bước tiến quan trọng cho nỗ lực đó.

Tạo cuộn giấy mô phỏng để kiểm chứng phương pháp

Nhóm nghiên cứu đã tự tạo ra những cuộn giấy cói mô phỏng đương đại, rồi đốt cháy chúng giống như các cuộn giấy gốc, nhằm kiểm định một phương pháp sàng lọc. Mục tiêu là xác định cuộn giấy Herculaneum nào được viết bằng mực gốc chì — những ứng viên triển vọng nhất cho việc phân tích chuyên sâu.

Quy trình này được mô tả trong một bài báo mới công bố trên tạp chí PLoS ONE.

Điểm đáng chú ý là ngay cả một máy quét XRF cầm tay cũng đủ để xác định những cuộn giấy đáng phân tích tiếp theo.

Bối cảnh lịch sử của kho giấy quý

Vụ phun trào năm 79 sau Công nguyên không chỉ phá hủy Pompeii. Nhiều thành phố khác trong vùng, trong đó có Herculaneum — một khu dân cư giàu có — cũng bị thiêu rụi bởi các đám khí nóng gọi là dòng pyroclastic.

Tại một dinh thự tráng lệ ở Herculaneum, được cho là từng thuộc về một người tên Piso, người ta tìm thấy hàng trăm cuộn giấy cói vô giá bị khí núi lửa đốt thành than. Các cuộn giấy này nằm dưới bùn núi lửa cho đến khi được khai quật vào thế kỷ 18, từ một căn phòng mà các nhà khảo cổ tin là thư viện làm việc cá nhân của Philodemus, một triết gia theo trường phái Epicurean.

Một số mảnh vỡ đã mở được giúp giới học giả nhận diện nhiều văn bản triết học Hy Lạp, bao gồm On Nature của Epicurus, một số tác phẩm của chính Philodemus, cùng một vài tác phẩm tiếng Latinh. Tuy nhiên, hơn 600 cuộn giấy còn nguyên cuộn vẫn là một ẩn số.

Ý nghĩa đối với tương lai giải mã

Việc phát triển phương pháp sàng lọc nhanh và không phá hủy mẫu có ý nghĩa thực tiễn lớn. Thay vì phải phân tích toàn bộ hơn 600 cuộn giấy bằng các kỹ thuật tốn kém như chụp X-quang tia synchrotron, các nhà nghiên cứu có thể dùng thiết bị cầm tay để chọn lọc ưu tiên, tập trung nguồn lực vào những cuộn có khả năng chứa nội dung giá trị nhất.

Đối với độc giả Việt Nam quan tâm đến giao thoa giữa công nghệ và di sản, đây là ví dụ điển hình cho thấy AI và các kỹ thuật hình ảnh tiên tiến có thể giúp khôi phục những kho tàng tri thức tưởng chừng đã mất vĩnh viễn — một hướng đi mà các bảo tàng và trung tâm lưu trữ trong khu vực cũng có thể học hỏi cho công tác số hóa tài liệu cổ.