Quan hệ với Mỹ rạn nứt, Canada nghiêm túc xây dựng ngành phóng tên lửa riêng

Quan hệ giữa Canada và Mỹ đang trải qua giai đoạn căng thẳng chưa từng thấy, và điều này đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong cách Ottawa nhìn nhận các lĩnh vực công nghệ chiến lược — trong đó có ngành công nghiệp phóng tên lửa.

Chỉ một vài năm trước, ngành phóng tên lửa thương mại của Canada gần như không được chú ý. Một số công ty nhỏ đang cố gắng phát triển tên lửa cỡ nhỏ, nhưng nếu nói thẳng, ngành này chưa có gì đặc biệt nổi bật. Có thể một điều gì đó thú vị sẽ xảy ra, nhưng ngoài một nhóm nhỏ những người đam mê vũ trụ Canada, hầu như không ai quan tâm.

Khi quan hệ song phương rạn nứt

Tình thế thay đổi khi chính quyền Tổng thống Donald Trump bắt đầu đe dọa và áp đặt thuế quan. Đã có những phát ngôn về việc biến Canada thành tiểu bang thứ 51 của Mỹ. Và gần như mọi người Canada tôi biết đều bày tỏ sự giận dữ với người hàng xóm phía nam. Khó có thể trách họ.

Những căng thẳng này đã khiến chính phủ Canada phải xem xét lại hàng loạt lĩnh vực mà trước đây họ sẵn sàng phụ thuộc phần lớn vào chính phủ và các công ty Mỹ để cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Trong đó có quyền tiếp cận không gian một cách có chủ quyền.

Việc phụ thuộc vào một quốc gia khác trong lĩnh vực phóng vệ tinh không còn được xem là lựa chọn an toàn về mặt chiến lược.

Ba cái tên được chọn

Mùa xuân vừa qua, chính phủ Canada đã công bố các khoản tài trợ đầu tiên cho ba công ty — NordSpace, Reaction Dynamics và Canada Rocket Company — nhằm hỗ trợ phát triển tên lửa có khả năng phóng tải nhẹ (light lift).

Đây là bước đi mang tính biểu tượng quan trọng: lần đầu tiên Ottawa đặt cược tài chính trực tiếp vào các nhà phát triển tên lửa nội địa, thay vì tiếp tục dựa vào các đối tác Mỹ như SpaceX hay Rocket Lab.

Canada Rocket Company đặc biệt gây chú ý khi đặt mục tiêu nghiêm túc hơn với tên lửa tải trọng trung bình (medium-lift) — phân khúc có thể cạnh tranh trực tiếp với các phương tiện phóng thương mại chủ lực hiện nay.

Ý nghĩa với người dùng công nghệ

Với độc giả công nghệ, diễn biến này không chỉ là câu chuyện chính trị. Năng lực phóng nội địa liên quan trực tiếp đến:

• Chi phí vệ tinh viễn thông: Cạnh tranh nhiều hơn trong dịch vụ phóng có thể giúp hạ giá thành đưa vệ tinh lên quỹ đạo.
• Internet vệ tinh: Các dự án phủ sóng băng thông rộng tại vùng xa — vốn phụ thuộc vào Starlink hay OneWeb — có thể có thêm lựa chọn nhà cung cấp.
• Chủ quyền dữ liệu: Vệ tinh quan sát Trái Đất do Canada tự phóng giúp nước này kiểm soát dữ liệu ảnh hưởng tới nông nghiệp, khí hậu và an ninh.

Bài học cho các quốc gia nhỏ

Câu chuyện của Canada phản ánh một xu hướng rộng hơn: nhiều quốc gia đang nhận ra rằng sự phụ thuộc công nghệ vào một cường quốc duy nhất là rủi ro chiến lược. Từ chip bán dẫn đến hạ tầng đám mây, đến tiếp cận không gian — các chính phủ đang tài trợ cho năng lực nội địa như một hình thức bảo hiểm.

Với Việt Nam, đây cũng là bài học đáng suy ngẫm khi chúng ta đang xây dựng chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và hạ tầng số. Sự tự chủ ở các lớp công nghệ nền tảng — dù không thể đạt được ngay lập tức — là khoản đầu tư dài hạn có giá trị chiến lược rõ ràng.

Liệu Canada có thể sản sinh một đối thủ thực sự của SpaceX trong thập kỷ tới? Còn quá sớm để khẳng định. Nhưng ít nhất, ngành phóng tên lửa của nước này đã bước ra khỏi vùng im lặng.