Sách cũ bán chạy bất thường: Phải chăng AI là thủ phạm?

Thị trường sách cũ toàn cầu đang chứng kiến một hiện tượng kỳ lạ: những đơn hàng mua với số lượng "khủng" đổ dồn về các công ty nước ngoài, khiến giới bán sách độc lập vừa mừng vừa lo. Nghi vấn lớn nhất đang được đặt ra là liệu những cuốn sách này có đang bị "hy sinh" để làm nguyên liệu thô cho các mô hình AI hay không, sau một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ cho phép hành vi này.

Hiện tượng mua sách "không giới hạn"

Trong nhiều tháng qua, các nhà sách độc lập trên khắp thế giới đã báo cáo về một kiểu mua hàng bất thường: hàng loạt tiểu thuyết và sách chuyên khảo được đặt mua và vận chuyển đến các nhà kho xa xôi. Một đơn hàng duy nhất từ một công ty Canada đã khiến cửa hàng Barter Books ở Northumberland (Anh) bán được số sách tương đương doanh số của cả một tuần.

Ông Stuart Manley, chủ cửa hàng Barter Books, chia sẻ: "Tôi chưa từng thấy điều gì như thế này trong 30 năm kinh doanh sách cũ". Các đơn hàng này có vẻ ngẫu nhiên, "không có lý do hay logic gì cả", từ những cuốn sách tiếng Latin cổ xưa cho đến tiểu thuyết cao bồi. Sự đa dạng về chủ đề này khiến nhiều chuyên gia tin rằng đây chính là "chữ ký" của các công ty AI.

Nguồn gốc từ "Dự án Panama"

Nghi vấn về mối liên hệ giữa sách cũ và AI bắt nguồn từ một vụ kiện tại Mỹ. Năm 2025, thẩm phán William Alsup đã ra phán quyết rằng việc sử dụng sách mua theo cách này để huấn luyện AI không vi phạm luật bản quyền Mỹ. Phán quyết này là kết quả của vụ kiện giữa ba tác giả và công ty AI Anthropic.

Khi các tài liệu tòa án được công bố vào tháng trước, một bí mật đã được hé lộ: dự án nội bộ của Anthropic có tên mã là "Project Panama" với mục tiêu "quét phá hủy tất cả sách trên thế giới". Phương pháp này bao gồm việc tháo gáy sách để quét từng trang ở tốc độ công nghiệp, sau đó tái chế phần còn lại. Điều này có nghĩa là một lượng lớn sách có thể bị tiêu hủy sau khi được số hóa.

"Chúng tôi không mua và tiêu hủy sách quý hiếm hay sách cổ." - Người phát ngôn của Anthropic

Dù Anthropic phủ nhận việc tiêu hủy sách quý, những tiết lộ này vẫn gây ra làn sóng bất an trong giới bán sách.

"Liều thuốc thử" cho mô hình ngôn ngữ

Các chuyên gia cho rằng lý do AI cần đến những cuốn sách cũ, hiếm là để làm giàu dữ liệu huấn luyện cho các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) – nền tảng của các chatbot như ChatGPT hay Claude. Những văn bản khác thường, ít xuất hiện trên internet có thể cung cấp "chất liệu tươi mới", giúp AI học hỏi đa dạng hơn về ngôn ngữ, kiến thức và văn phong.

Góc nhìn pháp lý khác biệt tại Anh

Giáo sư Emily Hudson, chuyên gia sở hữu trí tuệ tại Đại học Oxford, cảnh báo rằng luật bản quyền của Anh khác với Mỹ. "Điểm khởi đầu tại Anh là mọi hành vi sao chép – dù là tạo thư viện huấn luyện hay thực hiện việc huấn luyện – đều cần sự cho phép của chủ sở hữu bản quyền." Điều này có nghĩa là các công ty AI có thể sẽ phải đối mặt với những rào cản pháp lý lớn hơn nếu muốn áp dụng chiến lược tương tự tại Anh.

Áp lực đạo đức đối với người bán sách

Với những người bán sách, đây là một tình thế khó xử. Họ không thoải mái với ý nghĩ sách bị tiêu hủy, dù nhiều người thừa nhận không phải cuốn sách nào cũng đáng được bảo tồn. Derek Walker, chủ hiệu sách McNaughtan's ở Edinburgh, chia sẻ về một cuốn sách hàn lâm hiếm có chỉ còn một bản duy nhất từ thế kỷ 18 mà ông từng sở hữu. "Sẽ là một vấn đề lớn hơn nhiều nếu cuốn sách đó bị mua để tiêu hủy, sau khi đã tồn tại lâu như vậy."

Ngược lại, ông Stuart Manley lại nhìn nhận vấn đề một cách thực tế và hóm hỉnh: "Thế giới không cần năm triệu bản của 'The Da Vinci Code'. Tôi đã rao bán một số cuốn trên web suốt 20 năm mà không bán được – cho đến bây giờ." Với ông, việc bán được sách, dù cho AI hay người đọc, vẫn là một sự thúc đẩy kinh tế đáng giá trong bối cảnh ngành sách cũ đang gặp nhiều khó khăn.

Sách cũ được xếp chồng trong một cửa hàng sách cổ điển

Tương lai nào cho sách cũ trong kỷ nguyên AI?

Hiện tượng này đặt ra một câu hỏi lớn về ranh giới giữa việc tái sử dụng tri thức và hủy hoại di sản văn hóa. Trong khi các công ty AI có nhu cầu hợp pháp (theo luật Mỹ) để khai thác kho tàng tri thức khổng lồ từ sách giấy, thì các nhà bán sách cũng như độc giả đều lo ngại về việc mất đi những ấn bản quý giá không thể thay thế.

Minh họa quy trình quét và số hóa sách công nghiệp

Liệu "cơn sốt" sách cũ có tiếp tục gia tăng khi cuộc đua AI ngày càng khốc liệt? Câu trả lời còn phụ thuộc vào các phán quyết pháp lý tiếp theo ở nhiều quốc gia, cũng như ý thức của các công ty công nghệ trong việc cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Một điều chắc chắn là: những trang sách cũ đang viết nên một chương mới, không chỉ trong lịch sử xuất bản mà còn trong lịch sử phát triển của trí tuệ nhân tạo.