Smartphone và sự suy đồi của bản ngã: Ba căn bệnh kỹ thuật số và cách chữa lành

Bìa sách The One and the Ninety-Nine

August Lamm, một nghệ sĩ trẻ, từng có hơn 175.000 người theo dõi trên Instagram. Cô nổi tiếng với những bức tranh mực tinh xảo, nhưng danh vọng đó lại mang lại sự khổ sở. Lamm không thể ngừng kiểm tra điện thoại để xem phản ứng, cô rơi vào chứng biếng ăn, cô đơn và trầm cảm. Một ngày nọ, khi được một cô gái nhận ra trên tàu và gọi là "thần tượng", Lamm nhận ra nền tảng mạng xã hội đã hủy hoại cuộc đời mình. Cô về nhà, quay video confession (thú tội) và xóa tài khoản Instagram. Cuối cùng, Lamm đổi smartphone lấy một chiếc điện thoại "phần gập" (dumbphone) đời cũ để thoát khỏi sự chi phối của công nghệ.

Câu chuyện của Lamm không đơn thuần là một bi kịch cá nhân, mà là minh chứng cho những "căn bệnh" mà công nghệ số gây ra cho tâm trí con người. Luke Burgis, tác giả cuốn sách The One and the Ninety-Nine, đã phân tích sâu sắc hiện tượng này và đưa ra ba giải pháp để chúng ta tái thiết lập bản ngã trong kỷ nguyên số.

Ba căn bệnh của đời sống kỹ thuật số

Theo Burgis, smartphone và mạng xã hội đang tạo ra một "bản ngã giả tạo" (pseudo-self), xói mòn đi "bản ngã vững chắc" (solid self) của con người thông qua ba căn bệnh chính: xã hội, trí tuệ và tâm linh.

1. Nghi thức trưởng thành giả (Counterfeit Rites of Passage)

Nhà nhân học Robin Dunbar đã chỉ ra rằng con người duy trì các mối quan hệ xã hội theo các vòng tròn đồng tâm, với vòng trong cùng chỉ gồm khoảng 5 người thân thiết nhất. Tuy nhiên, công nghệ đang kéo chúng ta ra khỏi những cộng đồng nhỏ gọn, sâu sắc này để tham gia vào các mạng lưới rộng lớn nhưng hời hợt.

Đáng báo động hơn, công nghệ đang làm biến dạng các nghi thức trưởng thành truyền thống. Trước đây, bước chuyển sang tuổi trưởng thành được đánh dấu bằng những thử thách có thật: cuộc gọi điện đầu tiên để rủ người ấy đi chơi, cú sốc khi rời nhà không có sự kết nối kỹ thuật số, hay sự im lặng trong phòng chờ phỏng vấn. Những điều này tạo ra sự ma sát (friction) buộc người trẻ phải suy nghi về bản thân.

Ngày nay, Internet đã áp đặt những nghi thức giả tạo. Ví dụ điển hình là việc trẻ em tiếp xúc với nội dung khiêu dâm trên các trang web như PornHub từ khi mới 10 tuổi. Thay vì những trải nghiệm thực tế giúp hình thành nhân cách, chúng ta bị cuốn vào những ảo ảnh kỹ thuật số, dẫn đến sự nhầm lẫn về bản sắc và cách tương tác với thế giới.

2. Curiositas: Sự tò mò hời hợt

Người trung bình mỗi ngày lướt qua lượng nội dung tương đương chiều cao của Tượng Nữ thần Tự do (khoảng 91 mét). Chúng ta nghe podcast, đọc tin tức không ngừng nghỉ. Thánh Augustinô từng dùng thuật ngữ curiositas để mô tả một kiểu khao khát kiến thức không nhằm mục đích thấu hiểu, mà chỉ để thỏa mãn ham muốn superficial (hời hợt).

Dẫn dắt bởi curiositas, chúng ta trở nên "quá thông tin nhưng được giáo dục kém". Chúng ta bị ràng buộc bởi các mạng lưới kỹ thuật số mong manh thay vì những trải nghiệm vật chất chung. Sự dư thừa thông tin đang che lấp đi những con đường thực sự mà chúng ta cần đi qua để trưởng thành.

Hình ảnh minh họa về sự kết nối số

3. Acedia: Sự tê liệt ý chí

Căn bệnh thứ ba là acedia – một loại bệnh tâm linh giống như sự lười biếng nhưng nghiêm trọng hơn. Đó là trạng thái uể oải ngăn cản một người hành động với ý định. Người mắc phải căn bệnh này sẽ làm mọi thứ trừ việc họ nên làm.

Công nghệ đang làm trầm trọng thêm acedia bằng cách tạo ra một cảm giác tự do giả tạo. Các thuật toán gợi ý nội dung dường như được "cá nhân hóa", nhưng thực chất là sản phẩm của một tập thể vô danh khổng lồ. Chúng ta không trực tiếp đối mặt với thực tại, mà trải nghiệm thế giới qua một luồng ấn tượng đã được tuyển chọn. Khi mọi lựa chọn đều bị ảnh hưởng vô hình trước khi chúng ta thực hiện, ý nghĩa thực sự của tự do bị xóa bỏ.

Ba giải pháp để tái thiết lập bản ngã

Để đối phó với ba căn bệnh trên, Burgis đề xuất ba loại giải thuốc tương ứng về mặt xã hội, trí tuệ và tâm linh.

1. Nghi thức mang tính cộng đồng và thể xác

Chúng ta cần khôi phục các nghi thức trưởng thành thực sự, đòi hỏi sự tham gia thể xác và kết nối cộng đồng. Hệ thống giáo dục cần đóng vai trò quan trọng trong việc này.

Ví dụ, tại Wyoming Catholic College, mọi sinh viên năm nhất đều phải trải qua chuyến đi 21 ngày vào vùng hoang dã hoàn toàn không có điện thoại. Olivia Jones, một cựu sinh viên, đã nhận xét: "Làm sao bạn biết tác động của một thứ đến cuộc mình nếu bạn chưa từng sống mà không có nó?". Những trải nghiệm này buộc sinh viên phải tuyên bố: "Tôi sẽ không còn là như trước nữa".

2. Studiositas: Tinh thần học tập nghiêm túc

Đối lập với curiositas là studiositas – đức tính giúp điều khiển khao khát kiến thức hướng tới những mục đích cao cả nhất.

Một xu hướng tích cực đang trỗi dậy là các cộng đồng học tập nhỏ gọn (5-15 người), nơi mọi người cùng nghiên cứu sâu một chủ đề phức tạp trong thời gian dài. Điều quan trọng không phải là họ học cái gì, mà là họ học như thế nào: chậm rãi, có chủ đích, và kết nối kiến thức với cách sống.

3. Sự nhàn nhã đúng nghĩa (Good Leisure)

Giải pháp cho căn bệnh acedia là thực hành sự nhàn nhã đúng nghĩa. Đây không phải là sự lười biếng hay đơn thuần là giải trí, mà là trạng thái hiện diện trọn vẹn mà không đo lường mọi thứ bằng hiệu quả công việc.

Bắt đầu bằng những việc nhỏ: dành thời gian thưởng thức bữa ăn không bị phân tâm, tổ chức tiệc mừng cho bạn bè, hoặc lắng nghe người khác một cách chăm chú. Sự nhàn nhã còn có thể là việc dành ra một ngày nghỉ mỗi tuần để tôn vinh cuộc sống thay vì chỉ để hồi phục sức lao động. Khi thực hành một cách chân thành, chúng ta tìm lại được niềm vui và tự do mà acedia đã tước đoạt.

Kết luận

Ba căn bệnh — nghi thức trưởng thành giả, curiositas và ý chí bị suy giảm — không chỉ là vấn đề công nghệ hay thần kinh, mà là vấn đề xã hội, trí tuệ và tâm linh. Chúng làm xói mòn bản ngã vững chắc, khiến chúng ta không thể duy trì cộng đồng thực sự.

Việc phát triển bản ngã vững chắc thông qua các nghi thức hiệu quả, đức tính studiositas và sự nhàn nhã đúng đắn là cách để chúng ta "kéo con người ra khỏi cỗ máy". Đó là con đường duy nhất để trở thành một con người trọn vẹn sau khi smartphone đã làm "thối rữa" não bộ chúng ta.