SpaceX và Tesla tính sáp nhập: Tham vọng AI hay nước cờ giành quyền kiểm soát của Musk?

SpaceX và Tesla vừa thành lập các ủy ban đặc biệt để thảo luận về một thương vụ sáp nhập tiềm năng. Đây là động thái đáng chú ý trong bối cảnh SpaceX chuẩn bị vay thêm 40 tỷ USD để mua chip Nvidia, còn Tesla đang vật lộn với hai quý liên tiếp sụt giảm lợi nhuận.

Minh họa thương vụ SpaceX và Tesla

Câu chuyện AI và tham vọng chinh phục sao Hỏa

Trong cuộc gọi công bố kết quả kinh doanh mới đây, Elon Musk tuyên bố "có rất nhiều lợi ích từ việc kết hợp" SpaceX và Tesla, bởi hai công ty "có thể thu được nhiều từ việc hợp tác phát triển phần mềm siêu trí tuệ". Câu chuyện này gắn với tầm nhìn của Musk về việc đưa con người lên sao Hỏa và "gieo rải ánh sáng của ý thức" vào vũ trụ.

Theo logic của vị tỷ phú, công nghệ cần thiết để hiện thực hóa điều đó đang được phát triển qua xe tự hành (Tesla), mô hình ngôn ngữ lớn (SpaceX) và robot hình người (Tesla) — tất cả đều cần đến trung tâm dữ liệu (SpaceX). Tuy nhiên, giới phân tích chỉ ra rằng con người hiện chưa có công nghệ, thậm chí chưa có đủ thông tin nền tảng, để duy trì sự sống ngoài không gian. Khi đó, bài toán trở thành robot — và cụ thể là robot AI có khả năng tự ra quyết định do độ trễ tín hiệu giữa Trái Đất với Mặt Trăng hay sao Hỏa.

Mảng AI của SpaceX giống CoreWeave hơn là Anthropic

Trong quý III, SpaceX báo cáo doanh thu 7,56 tỷ USD từ mảng trí tuệ nhân tạo — hay theo cách gọi của Musk là "siêu trí tuệ". Riêng mục "giải pháp và hạ tầng SI" đạt 7 tỷ USD, gấp hơn ba lần quý trước, trong đó việc thâu tóm Cursor đóng góp 608 triệu USD.

Tuy nhiên, phần lớn số tiền này nhiều khả năng đến từ việc cho Anthropic và Google thuê năng lực tính toán, chứ không phải từ Grok. Ông Gil Luria, nhà phân tích tại DA Davidson, nhận định doanh thu từ Grok có thể khá khiêm tốn. Nếu Musk muốn khoe con số này, ông hẳn đã tách riêng nó ra — điều mà báo cáo không làm.

Nói cách khác, mảng AI của SpaceX mang dáng dấp CoreWeave — nhà cung cấp hạ tầng cho thuê — hơn là một công ty mô hình tiên phong như Anthropic.

Tesla: Lợi nhuận sụt giảm, trọng tâm chuyển sang robot

Kết quả quý III của Tesla kém khả quan với quý thứ hai liên tiếp lợi nhuận đi xuống. Musk dường như không còn mặn mà với xe hơi thông thường mà dồn sức cho robot hình người và taxi tự hành. Ông cũng không giải thích thêm về ý tưởng sáp nhập trong cuộc gọi với nhà đầu tư Tesla.

Hiện hai công ty đã có một số ràng buộc: SpaceX từng mua 131 triệu USD xe Cybertruck ế ẩm từ Tesla và từng nắm giữ trái phiếu Tesla. Đáng chú ý hơn, họ công bố hai dự án AI chung là Terafab — cơ sở sản xuất chip mà Musk dự định xây tại Texas, có Intel hợp tác phát triển công nghệ — và Macrohard, dự án AI mô phỏng phần mềm do Microsoft tạo ra.

Cả hai dự án này, theo hồ sơ S-1 của SpaceX hồi tháng 5, vẫn ở "giai đoạn rất sơ khởi", và các bên chưa chốt nhiều chi tiết như điều khoản tài chính, quyền sở hữu trí tuệ hay thời hạn hợp tác. Giới quan sát cũng lưu ý Musk có tiền lệ đặt ra các mốc thời gian mà công ty của ông không thể hoàn thành.

Những lý do tài chính "buồn tẻ" phía sau

Nhà bình luận Matt Levine đưa ra góc nhìn thực dụng: việc tách rời hai công ty đang tạo ra một mớ xung đột lợi ích. Chúng đều cần chung một nguồn chip Nvidia khan hiếm, trong khi Musk có thể dồn nguồn lực cho robot (tốt cho Tesla, xấu cho SpaceX) hoặc cho trung tâm dữ liệu (ngược lại). Sáp nhập sẽ cho phép một người ra quyết định tối ưu giá trị tổng thể.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh làn sóng đầu tư hạ tầng AI bùng nổ, việc gộp mọi dự án AI vào một mối giúp dễ huy động vốn hơn. Theo Levine, lập luận "cho chúng tôi 100 tỷ USD xây trung tâm dữ liệu ngoài không gian, nếu không xây được thì các bạn có thể tịch thu nhà máy xe và trung tâm dữ liệu trên Trái Đất" là một lời chào mời hấp dẫn với nhà đầu tư tín dụng.

"Thật điên rồ khi chúng vẫn là hai công ty riêng biệt! Một người điều hành hai công ty AI vật lý khổng lồ với mức chồng lấn cực lớn!" — Matt Levine

Nước cờ quyền lực: Điều gì Musk thực sự muốn?

Điểm mấu chốt nằm ở cấu trúc quyền lực. Tại SpaceX, Musk nắm hơn 50% quyền biểu quyết nhờ cổ phiếu siêu biểu quyết đặc biệt, đồng thời là CEO, CTO và chủ tịch hội đồng quản trị. Tại Tesla, ông chỉ có khoảng 20% phiếu bầu.

Trong một thương vụ hoán đổi cổ phiếu với SpaceX là bên mua, Musk sẽ đột nhiên nắm quyền kiểm soát biểu quyết toàn bộ khối tài sản hợp nhất. Giáo sư luật Ann Lipton (Đại học Colorado Boulder) nhận định: đây là "cách duy nhất" để Musk đạt được điều đó, bởi Tesla đã niêm yết nên không thể chuyển sang cấu trúc hai lớp cổ phiếu.

Cả hai công ty đều đặt trụ sở tại Texas — nơi dựng nhiều rào cản khiến cổ đông khó khởi kiện. Ở cấp liên bang, luật chứng khoán chủ yếu xoay quanh câu hỏi "đã công bố đầy đủ chưa?", nên chỉ cần minh bạch thông tin trước khi bỏ phiếu là xong.

Thương vụ còn tác động trực tiếp đến gói đãi ngộ khổng lồ của Musk. Nếu có thay đổi quyền kiểm soát hợp pháp, các mốc vận hành trong gói lương của ông sẽ bị gỡ bỏ, và điều quan trọng trở thành định giá Tesla. Ở mức định giá 2.000 tỷ USD, Musk nhận 6 tỷ USD cổ phiếu cùng quyền trao quyền nhanh hơn với cổ phiếu từ gói năm 2018 — vốn lẽ ra phải chờ đến 2028. Theo Bloomberg, thương vụ có thể cộng thêm 110 tỷ USD vào tài sản ròng của ông.

Rủi ro cho SpaceX

Về mặt con số, thương vụ không hẳn có lợi cho SpaceX. Ở mức định giá quanh 2.000 tỷ USD, đây gần như là sáp nhập ngang hàng, khiến cổ đông hiện hữu của SpaceX bị pha loãng mạnh. Thêm vào đó, mảng kinh doanh Tesla đang trì trệ còn tham vọng AI thì tốn kém.

Theo ước tính của Shawn Tully (Fortune), riêng chi tiêu vốn (capex) của hai công ty hợp nhất trong quý IV có thể lên tới gần 50 tỷ USD, trong khi doanh thu khó lòng bù đắp nổi.

Tuy vậy, như mọi dự án khác của Musk, câu chuyện cuối cùng không nằm ở con số — mà ở mức độ niềm tin của nhà đầu tư dành cho ông. Theo Bloomberg, hiện có áp lực công bố thỏa thuận trong nửa đầu năm 2027 để kịp hoàn tất trong nhiệm kỳ chính quyền hiện tại, trong bối cảnh tâm lý thị trường xung quanh AI đang có dấu hiệu dao động.

Với những người đã "mua" câu chuyện của Musk, có lẽ họ đều hiểu rõ mình đang đặt cược vào điều gì.