Suýt mất hàng triệu USD cổ phiếu Nvidia vì sai lệch trong hợp đồng quyền chọn từ năm 1993

Tóm tắt: Eric Gullichsen, một kỹ sư từng tham gia ban cố vấn kỹ thuật của Nvidia năm 1993, phát hiện ra rằng hợp đồng quyền chọn cổ phiếu của ông đã bị tính sai thời hạn vesting. Ông đáng lẽ được hưởng trọn 25.000 cổ phiếu chỉ sau một năm, nhưng công ty chỉ cho vest 15.625 cổ phiếu. Sau khi Nvidia chia tách cổ phiếu tới 480 lần, phần chênh lệch 9.375 cổ phiếu ngày nào tương đương 4,5 triệu cổ phiếu hiện nay — một khối tài sản khổng lồ mà ông khó có thể đòi lại vì đã hết thời hiệu khởi kiện.

Nvidia ngày nay là một trong những công ty giá trị nhất hành tinh, trung tâm của cơn sốt trí tuệ nhân tạo toàn cầu. Nhưng câu chuyện dưới đây lại đưa chúng ta về những ngày đầu đầy chật vật của hãng, khi sản phẩm đầu tiên thất bại và ban lãnh đạo phải xoay xở để giữ công ty khỏi phá sản.

Khởi đầu từ một con thuyền ở Sausalito

Theo lời kể của Eric Gullichsen, năm 1993, ông được chính Jensen Huang — thời đó chưa gắn liền với hình ảnh chiếc áo khoác da đặc trưng — mời tham gia Ban Cố vấn Kỹ thuật của Nvidia. Tháng 9 cùng năm, ông được cấp 25.000 quyền chọn cổ phiếu, theo hợp đồng có ghi rõ: chia thành các đợt theo quý, và toàn bộ số cổ phiếu sẽ vest sau một năm kể từ ngày cấp.

Lời mời này bắt nguồn từ một cuộc gặp trên chiếc thuyền SS Vallejo của ông ở Sausalito, với sự có mặt của Jensen Huang, Curtis Priem và Chris Malachowsky — ba nhà sáng lập Nvidia. Trước đó, Gullichsen từng hợp tác với Curtis Priem khi ông này còn làm việc tại Sun Microsystems, kiến trúc sư của chip SPARCstation GX. Sun là một trong những công ty hậu thuẫn Sense8 Corporation, công ty thực tế ảo của Gullichsen.

Điều khiến Curtis Priem chú ý năm 1993 là cách hiện thực hóa nhanh thuật toán ánh xạ kết cấu bậc hai (biquadratic texture mapping) của Gullichsen. Ông tin rằng kỹ thuật ánh xạ kết cấu phi tuyến tính này có thể giúp sản phẩm đầu tiên của Nvidia, NV1, tạo khác biệt so với đối thủ.

Gullichsen sau đó hợp tác khá thoải mái với Priem để chuyển thuật toán của mình lên phần cứng Nvidia, và viết mã cho một bản demo thực tế ảo do Intel tài trợ, trình diễn trên phần cứng nguyên mẫu của Nvidia tại Guggenheim SoHo vào năm 1993.

Cú sốc DirectX và làn sóng sa thải

Khi NV1 chính thức ra mắt năm 1995, Microsoft quyết định — vì những lý do riêng của họ — không hỗ trợ ánh xạ kết cấu bậc hai trong bộ công cụ DirectX vừa phát hành, mà chỉ hỗ trợ tam giác. Quyết định này giáng một đòn nặng vào tình hình tài chính và triển vọng của Nvidia, buộc công ty phải sa thải một tỷ lệ lớn nhân sự.

Đến tháng 4/1996, khi Gullichsen đã chuyển tới sống ở Vương quốc Tonga và đang mải mê với các dự án khởi nghiệp internet, ông nhận được thư từ giám đốc tài chính của Nvidia thông báo rằng 15.625 cổ phiếu trong số quyền chọn của ông đã vest và ông buộc phải thực hiện quyền. Ông làm theo, rồi quên luôn chuyện đó.

Ba mươi năm sau

Năm 2024, khi đang ngồi cạnh một người bạn chuyên lướt sóng chứng khoán, giữa bàn đầy màn hình đưa tin về Nvidia — "công ty quan trọng nhất hành tinh" — Gullichsen về nhà và lục lại tập hồ sơ cũ. Ông vô cùng sửng sốt khi phát hiện ra rằng theo hợp đồng quyền chọn đã ký, số cổ phiếu đáng lẽ vest trong bốn quý chứ không phải bốn năm, như cả giám đốc tài chính Nvidia lẫn hãng luật Cooley khẳng định năm 1996.

Phép tính rất rõ ràng: 15.625 trên 25.000 = 62,5%, đúng bằng tỷ lệ vest sau mười quý của lịch trình bốn năm. Nếu theo đúng hợp đồng một năm, cả 25.000 cổ phiếu đáng lẽ đã vest từ lâu trước khi lá thư kia được viết ra.

Với việc cổ phiếu Nvidia trải qua nhiều lần chia tách — tổng cộng 480 lần tính đến nay — 9.375 cổ phiếu bị thiếu ngày nào giờ tương đương 4,5 triệu cổ phiếu. Đó là khối tài sản đủ lớn để Gullichsen tìm tới các luật sư tên tuổi Allan Steyer và Chris Burke nhằm tìm cách đòi lại quyền lợi.

"Vậy thì kiện chúng tôi đi"

Sau khoảng một năm hai bên qua lại gửi thư viện dẫn án lệ và lời lẽ nặng nề, Gullichsen đề nghị các luật sư của mình gặp trực tiếp phía Nvidia để thương lượng, vì ông tuổi đã cao và không thấy hồi kết cho cuộc trao đổi thư từ này.

Tại cuộc gặp diễn ra hết sức chuyên nghiệp, phía Nvidia không phủ nhận tính xác thực của hợp đồng quyền chọn, mà chỉ lập luận rằng yêu cầu của ông đã hết thời hiệu từ lâu. Câu trả lời của hãng luật Cooley, nói gọn lại, là: "Vậy thì kiện chúng tôi đi."

Sau nhiều cân nhắc và day dứt, Gullichsen cùng các luật sư đi đến kết luận rằng thời hiệu khởi kiện đã chống lại ông. Với hơn ba mươi năm trôi qua trong khi ông "ngồi im trên quyền lợi của mình", khả năng vượt qua một kiến nghị bác đơn là rất mong manh.

"Ở vùng đất của tự do này, hóa ra một công ty chỉ cần tôn trọng nghĩa vụ hợp đồng của mình trong một khoảng thời gian ngắn ngủi mà thôi." — Eric Gullichsen

Bài học cho giới khởi nghiệp và nhà đầu tư

Câu chuyện của Gullichsen mang tính cảnh tỉnh rõ rệt, đặc biệt với những ai từng nhận quyền chọn cổ phiếu ở các công ty khởi nghiệp công nghệ — một mô hình phổ biến tại Thung lũng Silicon và ngày càng xuất hiện ở Việt Nam.

• Đọc kỹ hợp đồng quyền chọn và lịch trình vesting: Sai lệch dù nhỏ giữa các văn bản cũng có thể dẫn tới thiệt hại khổng lồ nhiều năm sau.
• Lưu giữ mọi tài liệu gốc: Hợp đồng có chữ ký chính là bằng chứng quyết định, và trong trường hợp này nó đã cứu Gullichsen khỏi việc bị phủ nhận hoàn toàn.
• Đừng "ngồi im trên quyền lợi": Thời hiệu khởi kiện là rào cản pháp lý nghiêm khắc. Việc chờ đợi quá lâu có thể khiến quyền lợi hợp pháp trở nên vô nghĩa trước tòa.
• Theo dõi các sự kiện chia tách cổ phiếu: Những thay đổi này có thể biến một khoản nhỏ thành tài sản lớn — hoặc ngược lại, khiến bạn nhận ra muộn màng rằng mình đã mất phần lớn quyền lợi.

Với những người đang làm việc trong các startup công nghệ tại Việt Nam và nhận cổ phần thay một phần thu nhập, đây là lời nhắc nhở rằng giá trị của cổ phần chỉ có ý nghĩa khi đi kèm sự tỉnh táo về mặt hợp đồng và pháp lý. Gullichsen kết thúc câu chuyện của mình bằng sự bình thản và thú vị, mượn lời Hoàng đế Septimius Severus: "Omnia fui, nihil expedit" — "Ta đã từng là tất cả, chẳng có gì là hữu ích."