Tài liệu nội bộ Meta: Khi công nghệ trở thành "ngành thuốc lá mới"

Câu chuyện về một tập đoàn công nghệ tìm cách định hướng các nghiên cứu khoa học về chính sản phẩm của mình đang không còn là phỏng đoán. Những tài liệu nội bộ mới của Meta được công bố trong một vụ kiện đã phơi bày kế hoạch cụ thể nhằm gây ảnh hưởng lên nghiên cứu về mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của giới trẻ. Từ đó, nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi: liệu ngành công nghệ có đang đi lại con đường mà ngành thuốc lá từng bước qua?

Minh họa về mối liên hệ giữa công nghệ và ngành thuốc lá

Vấn đề cốt lõi: Khoa học và quan hệ nhân quả

Meta đang tiếp tục bị kiện vì gây tổn hại đến trẻ vị thành niên thông qua các sản phẩm mang tính gây nghiện. Những vụ kiện kiểu này là mối đe dọa nghiêm trọng với các nền tảng mạng xã hội, bởi lẽ số lượng trẻ em sử dụng mạng xã hội là rất lớn.

Tuy nhiên, các vụ kiện cũng đặt ra những câu hỏi khó về quan hệ nhân quả. Sức khỏe tâm thần của giới trẻ có thể đang suy giảm, nhưng chứng minh rằng chính việc dùng mạng xã hội là nguyên nhân thì không hề đơn giản. Chính vì vậy, khoa học — thiết chế mà chúng ta dựa vào để trả lời những câu hỏi khó về nguyên nhân và kết quả — trở nên đặc biệt quan trọng trong các vụ án này.

Và cũng chính vì thế, những ngành sản xuất ra sản phẩm có hại luôn có động cơ rất lớn trong việc "giúp" khoa học trả lời các câu hỏi về sản phẩm của họ. Chúng ta đều biết ngành thuốc lá đã trì hoãn sự đồng thuận và quy định về thuốc lá trong nhiều thập kỷ như thế nào. Chúng ta cũng biết ngành dầu khí vẫn đang vật lộn để ngăn chặn các quy định về nhiên liệu hóa thạch ra sao.

Cùng một "bài bản" được tái sử dụng

Trong một nghiên cứu gần đây đăng trên máy chủ preprint, tôi và các cộng sự đã lập luận rằng các công ty công nghệ dường như đang áp dụng đúng bài bản đó vào khoa học về mạng xã hội. Nhóm nghiên cứu sau đó phân tích các công trình nghiên cứu nổi bật về mạng xã hội và phát hiện ít nhất một nửa trong số đó có quan hệ cần công khai với các công ty công nghệ, trong đó nhiều mối quan hệ chưa từng được tiết lộ.

Phản ứng trước nghiên cứu này khá dữ dội, thường đến từ các học giả được các công ty công nghệ tài trợ hoặc đang hợp tác với họ. Nhóm nghiên cứu bị yêu cầu "giảm giọng điệu". Có ý kiến cho rằng sản phẩm công nghệ không gây hại theo cách thuốc lá hay dầu khí gây hại, nên việc so sánh là không công bằng. Có người còn nhấn mạnh rằng bạn bè của họ ở Meta là những người tốt và những nhà nghiên cứu giỏi. Nhóm nghiên cứu bị cáo buộc là "có tính luận chiến".

Những gì tài liệu nội bộ Meta tiết lộ

Ngày hôm trước, báo chí đã đưa tin về các tài liệu nội bộ mới của Meta được công bố trong vụ kiện đang diễn ra. Meta từng sử dụng một chiến lược quen thuộc của ngành: đưa luật sư của công ty vào mọi thư từ nội bộ có tính rủi ro để những thư từ này được bảo vệ bởi đặc quyền luật sư – thân chủ. Vị thẩm phán đã thẳng thừng bác bỏ chiêu trò này.

Các tài liệu thu được cho thấy:

• Kế hoạch rõ ràng nhằm làm mất uy tín nhà tâm lý học Jonathan Haidt, người đã lâu nay lên tiếng cảnh báo về mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của giới trẻ.
• Sự bức xúc của các nhà nghiên cứu nội bộ vì luật sư Meta ngăn cản họ nghiên cứu về sức khỏe tâm thần của giới trẻ trên nền tảng của công ty. Đáng chú ý là các nhà nghiên cứu từng đặt câu hỏi: "Nếu nghiên cứu chỉ gồm các câu hỏi về hỗ trợ xã hội/kết quả tích cực thì bộ phận pháp lý có duyệt không?" — ngụ ý rằng chỉ những nghiên cứu "an toàn" mới được thông qua.
• Kế hoạch hợp tác với Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (NAS) về mạng xã hội và sức khỏe tâm thần giới trẻ, với mục tiêu "được ghi công" vì đã đề xuất đánh giá và "định hình mạnh mẽ bản chất các câu hỏi họ sẽ nghiên cứu".
• Phương án dự phòng hợp tác với một nhóm khác nếu không thể gây ảnh hưởng đầy đủ lên nghiên cứu của NAS, nhằm "đảm bảo các đánh giá về tính năng sản phẩm bị loại trừ" — tức loại trừ chính những tính năng có thể đang gây hại.
• Thảo luận về việc câu hỏi nghiên cứu nào có khả năng mang lại lợi ích cao nhất cho công ty.

Bài học từ quá khứ

Những tài liệu nội bộ tương tự của ngành thuốc lá và ngành nhiên liệu hóa thạch từng đẩy các công ty đó vào vô vàn rắc rối. Kể từ đó, những kế hoạch can thiệp vào khoa học được viết ra rõ ràng như vậy trở nên hiếm hơn nhiều.

Việc công khai bằng giấy trắng mực đen những toan tính như thế này là điều mà các tập đoàn luôn cố tránh. Nay chúng đã xuất hiện trở lại.

Có lẽ đây là lúc những ai còn bênh vực cho ý định tốt đẹp của các công ty công nghệ nên nhìn lại. Và hy vọng rằng hàng nghìn tài liệu mà nguyên đơn trong vụ kiện vẫn đang yêu cầu công bố sẽ sớm được đưa ra ánh sáng — tương tự cách các hồ sơ về thuốc lá từng làm thay đổi hoàn toàn cuộc tranh luận công khai.