Tây Ban Nha ra lệnh chặn Archive.today và các tên miền gương

Tây Ban Nha vừa gây chú ý khi chặn hàng loạt tên miền của Archive.today — dịch vụ lưu trữ trang web phổ biến — mà không cần bất kỳ phán quyết nào từ tòa án. Động thái này làm dấy lên lo ngại về việc kiểm duyệt internet ngày càng gia tăng ở châu Âu, đồng thời đặt ra câu hỏi về quyền truy cập thông tin của người dùng.

Minh họa về chặn truy cập website

Ai đứng sau lệnh chặn?

Lệnh chặn được đưa ra bởi Phần thứ hai của Ủy ban Sở hữu Trí tuệ Tây Ban Nha, một cơ quan trực thuộc Bộ Văn hóa. Đáng chú ý, đây không phải là quyết định của tòa án mà chỉ là một quyết định hành chính, được khởi xướng từ đơn khiếu nại của một chủ sở hữu bản quyền giấu tên.

Theo báo cáo của trang tin Tây Ban Nha Banda Ancha, việc chặn bắt đầu từ giữa tháng 8 với một số nhà mạng, sau đó lan sang các nhà mạng khác. Lệnh chặn không chỉ áp dụng cho tên miền chính Archive.today mà còn mở rộng sang các tên miền gương gồm Archive.is, Archive.ph và Archive.li.

Người dùng bị chuyển hướng tới trang cảnh báo

Khi người dùng Tây Ban Nha cố truy cập các trang này, họ bị chuyển hướng tới một trang của chính phủ với tiêu đề: "ESTÁ USTED INTENTANDO ACCEDER A UN SITIO WEB ILEGAL" (Bạn đang cố truy cập một website bất hợp pháp).

Trang này cáo buộc người dùng đang "tạo điều kiện truy cập bất hợp pháp vào nội dung được bảo hộ bởi quyền sở hữu trí tuệ", đồng thời cảnh báo rằng hành vi này "đang góp phần vào hoạt động bất hợp pháp và tội phạm, gây nguy hiểm cho sự an toàn của chính bạn, dữ liệu và thiết bị của bạn".

Cơ chế chặn kèm thông điệp đe dọa người dùng là một công cụ kiểm duyệt quen thuộc, thường được triển khai để xử lý nhanh các tên miền bị cho là vi phạm bản quyền.

Quy trình "chặn nhanh" không cần tòa án

Đây không phải lần đầu Tây Ban Nha sử dụng chiến thuật chặn toàn bộ một dịch vụ chỉ vì một nội dung bị cho là vi phạm. Phương pháp tương tự từng được áp dụng với các trang phát sóng thể thao.

Theo Banda Ancha, việc chặn được thực hiện theo một nghị định thư ký năm 2021 giữa Bộ Văn hóa, một nhóm chủ sở hữu bản quyền và các nhà mạng lớn. Các bên cam kết chặn những trang "gương" trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận thông báo từ một Ủy ban Kỹ thuật.

Đáng chú ý, các tên miền bị ảnh hưởng không xuất hiện trong danh sách website bị chặn do Bộ Văn hóa công bố, vốn được cập nhật lần cuối vào ngày 11/9.

Archive.today quan trọng thế nào?

Archive.today là dịch vụ lưu trữ ảnh chụp nhanh (snapshot) các trang web, cho phép người dùng xem lại những bài viết đã bị xóa, bị chỉnh sửa hoặc nằm sau tường phí. Dịch vụ này từ lâu đã trở thành công cụ thiết yếu đối với giới nghiên cứu và nhà báo, bởi nó lưu giữ bằng chứng về những gì từng tồn tại trên internet.

• Lưu trữ nội dung đã bị xóa khỏi các trang tin, mạng xã hội hoặc diễn đàn.
• Ghi lại bằng chứng phục vụ điều tra, phóng sự hoặc nghiên cứu học thuật.
• Vượt tường phí để tham chiếu nội dung trong một số trường hợp.

Việc chặn một công cụ lưu trữ như vậy được nhiều chuyên gia đánh giá là động thái gây tổn hại tới khả năng tiếp cận thông tin và tính minh bạch của internet, vì mục tiêu bị nhắm tới không chỉ là một nội dung cụ thể mà là cả hạ tầng lưu trữ.

Ý nghĩa với người dùng Việt Nam

Câu chuyện tại Tây Ban Nha là lời nhắc nhở rằng các cơ chế chặn theo yêu cầu bản quyền có thể nhanh chóng mở rộng sang nhiều tên miền và dịch vụ. Với người dùng Việt Nam thường xuyên dựa vào các dịch vụ lưu trữ quốc tế để tra cứu tài liệu, theo dõi tin tức hoặc lưu bằng chứng, việc nắm rõ cách các quốc gia vận hành quy trình chặn là điều cần thiết.

Đây cũng là hồi chuông cảnh báo về tầm quan trọng của việc duy trì nhiều nguồn lưu trữ độc lập và các công cụ truy cập dự phòng, nhằm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin trước những thay đổi chính sách khó lường.