Terence Tao và 25 nhà toán học đoạt Huy chương Fields cảnh báo về sự lệch hướng nghiêm trọng của AI trong toán học

Trong những tháng gần đây, năng lực toán học của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đã tiến bộ vượt bậc, đến mức chúng có thể giải được những bài toán tồn đọng lớn trong nhiều lĩnh vực toán học. Thế nhưng, theo một nhóm 25 nhà toán học đoạt Huy chương Fields, chính việc các công ty AI biến việc giải toán thành một thước đo năng lực lại đang gây tổn hại cho khoa học toán học và cho cộng đồng toán học.

Tuyên bố có tiêu đề "A Severe Misalignment of AI in Mathematics" (Sự lệch hướng nghiêm trọng của AI trong toán học), được đăng tải trên mathandai.org, quy tụ nhiều tên tuổi lớn nhất của toán học đương đại. Trong danh sách ký tên có Terence Tao (Huy chương Fields 2006), Pierre Deligne (1978), Maxim Kontsevich (1998), Peter Scholze (2018), Maryna Viazovska (2022), cùng GS Ngô Bảo Châu (Huy chương Fields 2010) — nhà toán học người Việt Nam duy nhất từng nhận giải thưởng danh giá này.

Giải toán chỉ là công cụ, không phải mục đích

Theo các tác giả, toán học nghiên cứu là việc thấu hiểu những cấu trúc cơ bản của hình dạng, con số và các hiện tượng tự nhiên. Qua nhiều thế hệ, ngành này đã xây dựng nên một kho tàng đồ sộ gồm các ý tưởng, phương pháp và trừu tượng hóa tinh vi. Đổi lại, toàn bộ công nghệ và khoa học hiện đại đều dựa trên những công cụ toán học ấy.

Các bài toán nổi tiếng từ lâu đóng vai trò như những ngọn hải đăng, giúp đo lường mức độ thấu hiểu của con người về bức tranh toán học. Việc giải được một bài toán như vậy là dấu hiệu chắc chắn của những hiểu biết mới và phương pháp mới — những thứ sau đó sẽ được cộng đồng nghiên cứu, đơn giản hóa và cuối cùng trở thành giáo trình cho sinh viên đại học, thậm chí là công cụ mà cả xã hội hiểu và sử dụng sau hàng chục, hàng trăm năm.

"Nhưng giải bài toán chỉ là công cụ và là đại diện cho mục tiêu chính: sự thấu hiểu và nhận thức khái niệm. Quên điều này trong thế giới AI có thể biến công cụ chống lại chính mục tiêu ban đầu."

Các nhà toán học cảnh báo rằng việc sản xuất hàng loạt các phát biểu "đúng/sai" với tốc độ ngày càng nhanh có thể phá hủy mảnh đất màu mỡ, thay vì thổi sức sống vào những ý tưởng mới.

Hệ lụy về ghi nhận công lao và đạo văn

Một trong những lo ngại được nêu bật là cách các kết quả do AI tạo ra được công bố. Chúng thường được thông báo vội vã, không có thời gian cho một bản viết chỉnh chu, không tách bạch được phương pháp và ý tưởng mới, cũng không trích dẫn công trình trước đó của người khác.

Điều này đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về quyền tác giả và đạo văn — vấn đề mà mọi ngành nghề sáng tạo đều đang phải đối mặt. Quan trọng hơn, nếu không có những nhà toán học sẵn lòng phát triển và tích hợp các ý tưởng đó vào chuẩn mực toán học, thì những ý tưởng do AI khai sinh sẽ không bao giờ thực sự sống động, và chuỗi truyền thụ tri thức giữa con người với con người sẽ bị đứt gãy.

Một mối đe dọa chung cho lao động trí óc

Nhóm tác giả nhìn nhận vấn đề của toán học như một phần của vấn đề căn chỉnh (alignment) rộng lớn hơn, tác động tới mọi ngành khoa học và sáng tạo, cũng như toàn xã hội.

Lập luận cốt lõi rất đáng suy ngẫm: trong nhiều lĩnh vực, nhiều năm đào tạo không chỉ để tạo ra câu trả lời hay sản phẩm cuối cùng, mà còn để phát triển năng lực thấu hiểu và khả năng đặt ra câu hỏi mới. Khi AI — vốn được xây dựng trên khối lượng khổng lồ công trình của con người — ngày càng có khả năng tạo ra kết quả trực tiếp, hai mục tiêu này không còn song hành.

"Cách đảm bảo rằng, khi AI thay đổi cách con người làm việc, chúng ta không đánh mất đi mục đích ban đầu của chính công việc đó."

Nhóm ký tên khẳng định AI có tiềm năng tăng cường và tăng tốc cho việc nghiên cứu và thấu hiểu toán học chân chính. Nghề toán học sẽ cần thích ứng theo nhiều cách. Tuy nhiên, việc những thay đổi này mang lại lợi ích hay tác động phá hoại phần lớn sẽ do quyết định của những con người đang nắm quyền kiểm soát công nghệ mới quyết định.

Vì sao độc giả Việt Nam nên quan tâm?

Vấn đề này không chỉ dành cho giới toán học. Với Việt Nam — nơi đang đẩy mạnh đào tạo STEM, phát triển trí tuệ nhân tạo và có truyền thống mạnh về toán học với những tên tuổi như GS Ngô Bảo Châu — lập luận trên đặt ra câu hỏi trực tiếp:

• Liệu sinh viên có còn động lực theo đuổi những lĩnh vực đòi hỏi nhiều năm rèn luyện, khi AI có thể đưa ra câu trả lời trong vài giây?
• Làm sao để các trường đại học và doanh nghiệp công nghệ phân biệt giữa kết quả có được và năng lực thực sự được hình thành?
• Trách nhiệm của những công ty phát triển AI là gì, khi mục tiêu thương mại của họ xung đột với lợi ích dài hạn của tri thức nhân loại?

Các tác giả kêu gọi giải quyết vấn đề này một cách khẩn cấp, không chỉ trong cộng đồng toán học, mà còn bởi chính các công ty phát triển công nghệ và toàn xã hội — bởi những gì toán học đang trải qua sẽ sớm lặp lại ở nhiều hình thức lao động trí óc khác.