Thế hệ Z là thế hệ đầu tiên kém thông minh hơn cha mẹ?

Sau hơn một thế kỷ điểm số học thuật tăng đều, lần đầu tiên đường biểu diễn ấy đảo chiều. Theo nhà thần kinh học Jared Cooney Horvath, Gen Z chính là thế hệ đầu tiên trong lịch sử hiện đại đạt điểm thi chuẩn hóa thấp hơn thế hệ đi trước — và mức suy giảm trải rộng trên nhiều chỉ số nhận thức.

Dữ liệu nói lên điều gì?

Horvath đã dành nhiều năm rà soát kết quả các bài kiểm tra chuẩn hóa theo từng nhóm tuổi. Ông chia sẻ với tờ New York Post: "Các em là thế hệ đầu tiên trong lịch sử hiện đại đạt điểm thấp hơn thế hệ trước trên các bài kiểm tra học thuật chuẩn hóa."

Đáng chú ý là sự suy giảm không chỉ giới hạn ở một lĩnh vực. Nó xuất hiện đồng thời ở khả năng tập trung, trí nhớ, đọc hiểu, tính toán, chức năng điều hành và chỉ số IQ tổng quát. Như Horvath mô tả, đây không phải một điểm yếu đơn lẻ mà là toàn bộ "bảng đồng hồ đo" cùng nhấp nháy cảnh báo.

Màn hình chiếm nửa thời gian thức

Horvath đã trình bày những kết luận này tại một phiên điều trần của Thượng viện Mỹ năm 2026 về thời gian sử dụng màn hình ở trẻ em. Thay vì chỉ trích cả một thế hệ, ông tập trung vào mức độ phơi nhiễm.

"Hơn một nửa thời gian thức của một thiếu niên được dành để nhìn vào màn hình."

Theo ông, học tập của con người phụ thuộc vào hai yếu tố: sự chú ý bền bỉ và tương tác với người khác. Các dòng tin cuộn vô tận và nội dung được nén lại thành miếng nhỏ không mang đến cả hai điều này.

Minh họa về việc giới trẻ dành phần lớn thời gian nhìn vào màn hình

Khi trường học cũng chạy theo công nghệ

Trong cùng giai đoạn đó, các trường học cũng đẩy mạnh số hóa. Phần mềm giáo dục thay thế sách giáo khoa, các bài đọc dài và những bài toán cần tư duy lâu. Hết giờ học, học sinh lại quay về với điện thoại, máy tính bảng và laptop, chuyển qua lại giữa mạng xã hội và những lời giải thích ngắn gọn về tài liệu mà các em chẳng mấy khi ngồi lại lâu.

Horvath mô tả kết quả là những học sinh được rèn luyện để đọc lướt. Đọc lướt cho cảm giác hiệu quả, nhưng nó không xây dựng được chiều sâu.

Ông nói rõ quan điểm: "Tôi không chống công nghệ. Tôi ủng hộ sự khắt khe." Theo ông, sự khắt khe đến từ ma sát — đọc trọn văn bản, vật lộn với chỗ chưa hiểu, dành thời gian cho tài liệu không thưởng cho bạn ngay lập tức. Bỏ đi ma sát ấy, kỹ năng nhận thức sẽ mòn dần. Não bộ thích nghi với môi trường mà nó được đặt vào, và môi trường hiện nay tôn vinh tốc độ hơn sự bền bỉ.

Không chỉ là câu chuyện của nước Mỹ

Horvath cho biết ông đã trình bày với các thượng nghị sĩ rằng tại khoảng 80 quốc gia, kết quả học tập giảm sút sau khi công nghệ số được đưa vào lớp học một cách phổ biến. Riêng yếu tố thời điểm cũng đã đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về cách môi trường học tập tác động tới sự phát triển nhận thức.

Với độc giả Việt Nam, điều này đặc biệt đáng lưu tâm khi nhiều trường học và phụ huynh đang đẩy mạnh ứng dụng thiết bị số trong giáo dục, từ lớp học trực tuyến đến các ứng dụng học tập trên điện thoại.

Minh họa về sự phát triển nhận thức của con người qua các thế hệ

Tự tin thái quá — rào cản khó thấy

Một điểm trớ trêu được Horvath chỉ ra: nhiều người trẻ vẫn rất tự tin vào trí thông minh của mình dù kết quả đo được thấp hơn. Bản thân sự tự tin không phải vấn đề. Vấn đề là tự tin mà không có sự điều chỉnh sẽ chặn đứng mọi tiến bộ.

Cuộc thảo luận này khiến nhiều người thấy khó chịu vì nó không có kẻ xấu để quy trách nhiệm, cũng không có giải pháp dễ dàng. Horvath kết luận thẳng thắn trong phiên điều trần:

"Một sự thật buồn mà thế hệ chúng ta phải đối mặt là: con cái chúng ta ít năng lực nhận thức hơn chúng ta ở cùng độ tuổi."

Vậy cần làm gì?

Khuyến nghị của ông xoay quanh sự tiết chế: giảm bớt màn hình trong trường học và khôi phục chiều sâu học tập trước khi thế hệ tiếp theo chịu hậu quả khó đảo ngược.

• Hạn chế thiết bị số trong giờ học, ưu tiên đọc và tư duy dài hơi
• Khuyến khích học sinh vật lộn với vấn đề thay vì tìm câu trả lời tức thì
• Dành thời gian cho tương tác trực tiếp thay vì chỉ tiếp nhận nội dung ngắn

Câu chuyện này không phải lời kết tội công nghệ, mà là lời nhắc rằng cách chúng ta thiết kế môi trường học tập — cả trong lớp lẫn trên thiết bị — sẽ định hình năng lực nhận thức của cả một thế hệ.