Thị trường sách phi hư cấu đang sụp đổ: Hồi chuông cảnh báo cho ngành xuất bản toàn cầu

Trong bối cảnh ngành xuất bản toàn cầu được cho là đang phát triển ổn định, một sự đảo ngược lặng lẽ nhưng mang tính cấu trúc đang diễn ra: thị trường sách phi hư cấu (nonfiction) đã suy giảm liên tục trong suốt thập kỷ qua, trong khi sách hư cấu (fiction) vươn lên chiếm lĩnh thị trường. Sự thay đổi này không chỉ là vấn đề kinh doanh xuất bản, mà còn phản ánh một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc của độc giả vào chuyên môn, tri thức và giá trị của sách như một đối tượng văn hóa.

Biểu đồ minh họa sự đảo ngược giữa thị trường sách hư cấu và phi hư cấu

Sự đảo ngược lớn: Fiction và Nonfiction

Theo phân tích từ chuyên trang Dear Head of Mine, nếu như năm 2015, 6 trong số 25 cuốn sách bìa cứng bán chạy nhất là sách hư cấu, thì đến năm 2025, con số này đã đảo ngược hoàn toàn: 18 cuốn là tiểu thuyết và chỉ còn 7 cuốn phi hư cấu.

Sự đảo ngược này là một cú sốc đối với ngành xuất bản, bởi từ trước đến nay, sách phi hư cấu luôn được coi là mảng kinh doanh ổn định hơn. Lý do rất logic: nhu cầu đọc sách phi hư cấu dễ dự đoán hơn. Người đọc tìm đến sách để giảm cân, tìm hiểu về Thế chiến thứ II, hay đọc hồi ký của người nổi tiếng. Những cuốn sách này thường được viết bởi các chuyên gia, người nổi tiếng hoặc những người có sẵn "nền tảng" truyền thông.

Vấn đề nằm ở "nền tảng" và niềm tin

Tuy nhiên, thời kỳ mà một người nổi tiếng có thể bán được hàng triệu bản sách chỉ dựa trên tên tuổi đang qua đi. Truyền thông không còn tập trung như trước, việc xuất hiện trên một vài chương trình truyền hình quốc gia không còn đủ sức tạo ra doanh số. Giờ đây, kết nối giữa tác giả và độc giả mang tính "parasocial" (mối quan hệ một chiều qua mạng xã hội) và có phạm vi hẹp hơn nhưng lại hiệu quả hơn.

Đáng chú ý, sự suy giảm này không chỉ đến từ việc thay đổi bản chất của "nền tảng" mà đến từ sự sụt giảm nghiêm trọng của nhu cầu đọc. Ngay cả với nền tảng tốt nhất, cũng khó có thể cứu vãn sự thờ ơ ngày càng tăng của độc giả đối với các chủ đề phi hư cấu từ người nổi tiếng đến khoa học.

Khủng hoảng của nam giới hay khủng hoảng niềm tin xã hội?

Số liệu cho thấy thói quen đọc sách phân hóa rất rõ theo giới tính: 80% độc giả sách hư cấu là phụ nữ, trong khi sách phi hư cấu có tỷ lệ nam nữ cân bằng hơn (50-50). Tuy nhiên, thị trường sách phi hư cấu lại đang phục vụ nhiều hơn cho thị hiếu của nam giới. Trong top 25 sách phi hư cấu bán chạy nhất 2025, có tới 15 cuốn do nam giới viết, 8 cuốn do nữ giới viết.

Tác giả bài viết lập luận rằng sự sụp đổ của mảng sách phi hư cấu không hẳn là "khủng hoảng đọc sách của nam giới" mà là sự đổ vỡ trong kết cấu xã hội về niềm tin vào giáo dục, chuyên môn và bất kỳ quyền uy nào khác ngoài số lượng người theo dõi và sức hút cá nhân.

Sự sụp đổ của dòng sách phi hư cấu ít liên quan đến 'khủng hoảng đọc sách của nam giới' hơn là một sự đổ vỡ lớn trong kết cấu xã hội về niềm tin vào giáo dục, chuyên môn, hoặc bất kỳ quyền uy nào ngoài số lượng người theo dõi và sức mạnh cá nhân.

Niềm tin vào truyền thông tại Mỹ đang ở mức thấp kỷ lục 28%, thậm chí mức "hoàn toàn không tin tưởng" đã tăng từ 24% lên 34%. Khi độc giả không tin tưởng báo chí, họ cũng hoài nghi giá trị của sách phi hư cấu. Điều này tạo ra một hệ quả: họ tự "giáo dục" bản thân qua các nguồn thông tin không được kiểm chứng trên Internet.

Tương lai nào cho sách phi hư cấu?

Sự thay đổi này đang định hình lại cán cân quyền lực trong ngành xuất bản. Tiền đang chảy vào mảng sách hư cấu. Điều này khiến các nhà xuất bản phải cạnh tranh khốc liệt hơn vì mảng này khó dự đoán và đòi hỏi gu thẩm mỹ cao. Tuy nhiên, tác giả cảnh báo rằng sự sụp đổ của sách phi hư cấu không chỉ là vấn đề kinh doanh, mà còn là dấu hiệu cho thấy giá trị tri thức đang bị xói mòn trong văn hóa đại chúng.

Nếu như sách phi hư cấu đại diện cho quyền uy và giá trị tri thức của sách, thì thị trường này đang cho thấy quyền lực văn hóa của sách như một đối tượng văn hóa đang suy giảm. Đối với độc giả Việt Nam, nơi thị trường sách phát triển mạnh với sự lên ngôi của dòng sách self-help và kiến thức phổ thông, đây là một tín hiệu đáng suy ngẫm về cách chúng ta tiêu thụ tri thức trong thời đại của mạng xã hội và nội dung ngắn.