Thung lũng Silicon có thực sự luôn gắn với quân sự và đồng tiền?

Có một quan điểm đang được lan truyền rộng rãi: Thung lũng Silicon chưa bao giờ thực sự vì lý tưởng, mà chỉ xoay quanh đồng tiền và quân sự. Bài bình luận dưới đây của cây bút công nghệ kỳ cựu Steven Levy đưa ra góc nhìn ngược lại, và nó đáng để những ai quan tâm đến lịch sử ngành công nghệ suy ngẫm.

Hai thế giới va vào nhau nhưng không kết nối

Tháng 9 năm 2015, quỹ đầu tư Founders Fund tổ chức một buổi tĩnh dưỡng tại một khu nghỉ dưỡng sinh thái ở British Columbia. Phần lớn người tham dự là các nhà đầu tư mạo hiểm và nhân sự từ những công ty mà quỹ này rót vốn, nhưng họ cũng mời một vài người ngoài, trong đó có Alan Kay — cha đẻ của khái niệm máy tính cá nhân hiện đại — nhà văn Neal Stephenson, và chính tác giả bài viết.

Một buổi sáng nọ, khi Kay đang hào hứng kể lại những năm tháng huy hoàng của mình, Peter Thiel — người đứng đầu Founders Fund — ngồi xuống cạnh ông. Nghe Kay say sưa kể về việc tối ưu hóa con chuột máy tính và cố vấn cho Steve Jobs, Thiel càng lúc càng tỏ vẻ hoài nghi. Cuối cùng, ông không chịu nổi nữa và buột miệng hỏi: "Ông LÀ ai vậy?"

Huyền thoại để ria mép ấy sững sờ. Kay bắt đầu lắp bắp kể ra những thành tựu của mình, nhưng nhanh chóng nhận ra rằng với một người không biết gì về lý lịch của ông, điều đó nghe thật nực cười và phóng đại. Giống như yêu cầu Einstein hay Mick Jagger tự giải thích về bản thân vậy. Kay dừng lại giữa câu, thở dài: "Tôi chỉ là một kẻ hết thời thôi." Rồi ông quay lại với bữa sáng của mình. Hai thế giới đã va vào nhau, và không thể kết nối.

Luận điểm “Thung lũng Silicon vốn đã đúng ngay từ đầu”

Cách đây vài tuần, khi đọc bài bình luận mang tựa đề "Silicon Valley Was Right From the Start" (Thung lũng Silicon vốn đã đúng ngay từ đầu) trên tờ The New York Times của Sharon Weinberger, tác giả nhớ lại khoảnh khắc đó. Bài viết cho rằng hình ảnh Thung lũng Silicon được tô vẽ như một nơi được dẫn dắt bởi văn hóa phản kháng và khát vọng làm cho thế giới tốt đẹp hơn thực chất là một trò lừa bịp.

Theo Weinberger, cách tiếp cận thẳng thừng hiện nay để tích lũy khối tài sản khổng lồ, cúi đầu trước một nhà lãnh đạo độc đoán và ôm trọn công nghệ quân sự chết chóc chỉ đơn thuần phơi bày bản chất thật của ngành này.

"Các giá trị của Thung lũng Silicon không hề thay đổi, chỉ có khách hàng của nó thay đổi," bà viết.

Theo cách nhìn đó, tất cả những thứ mang hơi hướng hippie về tự do ngôn luận và dân chủ hóa trong cuộc cách mạng máy tính cá nhân thập niên 1980 và bùng nổ Internet thập niên 1990 chỉ là ảo ảnh — một mánh khóe cơ hội của các ông lớn công nghệ nhằm đẩy hàng và thu về chiến lợi phẩm.

Góc nhìn ngược lại: lý tưởng có thật

Tác giả không đồng tình với luận điểm trên. Theo ông, từ cuối thập niên 1970, một thế hệ nhà công nghệ mới, gắn bó với văn hóa phản kháng, đã vận hành với một bộ giá trị giải phóng đổi mới và — trớ trêu thay — đặt nền móng cho sự giàu có hiện tại của ngành.

Đúng là phong trào đó có thừa hưởng ngọn lửa từ gốc rễ công nghiệp quốc phòng. Nhưng ngay cả khi nguồn tài trợ từ Bộ Quốc phòng Mỹ (DOD) tiếp tục thúc đẩy các đổi mới (các khoản tài trợ của Darpa đã chi tiền cho giao diện đồ họa, Internet và cả Google Search), thế hệ mới ấy vẫn được định hình bởi chủ nghĩa lý tưởng, tình yêu kiểu hacker với việc chế tạo, và sự coi thường các lề thói thông thường.

Tư duy đó không chỉ thay đổi cục diện ngành máy tính, mà còn thay đổi cả văn hóa kinh doanh Mỹ. Trước khi có Apple Computer, một CEO sẽ không dám đến công ty mà không mặc vest.

Văn hóa phản kháng đã định hình nên Thung lũng

Những phòng thí nghiệm đặt nền móng cho ngành này đều là thiên đường của dân hippie. Theo John Markoff — tác giả cuốn What the Dormouse Said — rất nhiều nhà nghiên cứu trong các phòng thí nghiệm ấy làm việc ở đó để được hoãn nghĩa vụ quân sự và tránh chiến tranh Việt Nam.

"Đồng tiền không phải là động lực của những người này," Markoff nói.

Ba phòng thí nghiệm trọng yếu tạo nên bước chuyển từ ngành định hướng quốc phòng sang ngành do giá trị phản văn hóa định hình gồm:

• Phòng thí nghiệm Stanford của John McCarthy, người tiên phong về trí tuệ nhân tạo
• Viện Nghiên cứu Stanford (SRI), nơi Douglas Engelbart phát triển giao diện đồ họa đột phá
• Xerox PARC của Alan Kay, nơi đặt nền tảng cho những chiếc máy tính chúng ta dùng ngày nay

Song song đó, một nhóm kỹ sư chắp vá tổ chức các cuộc gặp tại Homebrew Computer Club, dưới sự dẫn dắt của một nhà hoạt động chính trị tên Lee Felsenstein. Chính nhóm này đã phát minh ra ngành máy tính cá nhân, mà nổi bật là Apple.

Sự thật về động cơ tiền bạc

Không, Thung lũng Silicon không chuyển từ quốc phòng sang sản phẩm tiêu dùng vì đó là nơi có tiền. Suốt thập niên 1980 và 1990, riêng Apple đã phải chật vật đối phó với định kiến rằng sản phẩm của họ giống như đồ chơi, bởi họ từ bỏ phong cách công nghiệp nam tính của các thế hệ máy trước để hướng tới cảm giác thân thiện hơn. Phải mất nhiều thập kỷ công ty mới thâm nhập được đáng kể vào thị trường doanh nghiệp.

Điều trớ trêu là những “War Bros” (những gã cuồng chiến tranh) mà Weinberger viết đến trong sách của mình lại bị ám ảnh bởi sự nam tính. Google được thành lập bởi những kẻ lập dị coi thường Phố Wall ngay cả khi công ty tiến hành IPO.

Tiếng nói của nhà sử học

Nghiên cứu tinh tế nhất về mối quan hệ giữa quá khứ quân sự của Thung lũng và những người phản văn hóa đã xây dựng nên ngành công nghiệp hiện đại là cuốn The Code: Silicon Valley and the Remaking of America của nhà sử học Margaret O’Mara.

Bà đồng ý rằng bước chuyển phản văn hóa của Thung lũng không phải là một cú xoay theo kiểu lính đánh thuê, mà là một phong trào chân chính nhằm làm cho thế giới tốt đẹp hơn. Sự dịch chuyển của thị trường từ công nghệ quốc phòng sang tiêu dùng phản ánh một chuyển dịch chính trị mang tính thế hệ.

"Tôi cảm thấy sự giàu có và tập trung quyền lực đã bóp méo mọi thứ một cách sâu sắc," O’Mara nói. "Khi bạn ở trong một bong bóng — dù bạn là tổng thống hay tỷ phú — bạn rất khó hiểu được phần còn lại của thế giới đang tiếp nhận bạn như thế nào."

Đừng giả vờ rằng lịch sử là khác

Tác giả tin rằng chính những War Bros cũng cho rằng họ hành động vì lòng yêu nước — dù ít nhất một số người trong đó đã tôn sùng các bộ phim chiến tranh và game bắn súng đến mức thích thú với việc tạo ra những sản phẩm có tính năng giết chóc ngoạn mục. Nhưng suốt khoảng 40 năm qua, Thung lũng Silicon điển hình không muốn dính dáng đến việc giết chóc, dù lúc nào cũng có thể hút tiền từ ngân sách Lầu Năm Góc.

Phớt lờ lịch sử đó, hay tệ hơn là phủ nhận nó, chính là cách rửa tội cho các War Bros.

Thật đáng tiếc khi Peter Thiel không buồn tìm hiểu điều gì làm nên con người Alan Kay, hay thậm chí không biết ông là ai. Bản thân Thiel là người hưởng lợi từ chủ nghĩa lý tưởng của Kay, cũng như tinh thần của vô số hacker và nhà sáng lập. Họ đã phấn đấu vì điều gì đó cao cả hơn một "Thung lũng Chết Chóc". Đừng giả vờ rằng mọi chuyện là khác.

Đây là một bản tin trong chuỗi Backchannel của Steven Levy và Lauren Goode.