Thương mại hóa nỗi đau: Khi vụ kiện 'Cornell Seven' trở thành mặt hàng bán online

Vụ việc "Cornell Seven" — trong đó một phụ nữ giấu tên cáo buộc bảy thành viên hội sinh viên nam của Đại học Cornell tấn công tình dục và nhiều tội danh khác — đang trở thành tâm điểm của một xu hướng thương mại hóa đáng lo ngại trên không gian mạng.

Chỉ trong vòng vài tuần, hàng nghìn sản phẩm in dòng chữ "I Am Jane Doe" đã xuất hiện tràn lan trên Amazon, Etsy và Redbubble, biến một câu chuyện đau đớn thành cơ hội kinh doanh cho các thương hiệu và nhà bán hàng trực tuyến.

Từ biểu tượng đoàn kết đến mặt hàng bán chạy

Cuối tuần trước, thương hiệu thời trang Cherrykitten đăng bài trên Instagram quảng cáo áo thun, áo crop top và áo bra thể thao in dòng chữ "I Am Jane Doe". Công ty tuyên bố sẽ quyên góp 5% doanh thu thuần cho Tổ chức Phụ nữ Quốc gia (NOW).

Phản ứng dữ dội đến ngay lập tức. Nhiều người dùng mạng xã hội cáo buộc Cherrykitten vô cảm khi trục lợi từ một vụ tấn công tình dục nghiêm trọng. Một dòng tweet với 2,2 triệu lượt xem gay gắt: "Lấy vụ tấn công tình dục Cornell Seven làm ý tưởng bán hàng rồi chỉ quyên góp 5% cho tổ chức vì phụ nữ... ôi Cherrykitten, bạn tiêu rồi."

Thương hiệu này sau đó đã xóa bài đăng và lên tiếng xin lỗi vì đã "biến một tình huống có thật và vô cùng nghiêm trọng thành sản phẩm".

Nhưng Cherrykitten không phải trường hợp duy nhất. Trên Amazon hiện có hơn 6.000 kết quả cho từ khóa "I Am Jane Doe" áo thun. Trên Etsy và Redbubble, hàng trăm nhà bán hàng đang chào bán áo thun, áo nỉ, mũ, vòng tay, cốc và nhãn dán ô tô mang dòng chữ này.

Khi thuật toán và in theo yêu cầu tiếp tay

Điều đáng chú ý là nhiều sản phẩm trong số này sử dụng hình ảnh do AI tạo ra — những người phụ nữ với mái tóc bóng mượt và nụ cười rộng đang mặc sản phẩm. Các từ khóa đi kèm thường là "feminist", "true crime", "protest" và thậm chí cả "lizzieborden" trên Redbubble.

Theo các chuyên gia, sự trỗi dậy của mô hình in theo yêu cầu (print-on-demand) kết hợp với chính sách tương đối lỏng lẻo của Etsy đối với các danh sách do AI tạo ra đã cho phép nhà bán hàng nhanh chóng thiết kế, quảng bá và bán sản phẩm bám theo dòng tin tức.

"Nếu ai đó gây quỹ để hỗ trợ người sống sót, điều đó ổn. Nhưng nếu chỉ khai thác tên và vụ việc của Jane Doe vì lợi nhuận, mọi người nên quyên góp cho một tổ chức đang cố gắng cải thiện tình hình thay vì mua hàng." — Simintha Esson, Giám đốc phát triển của RAINN

Bà Esson cho biết các cuộc gọi đến Đường dây nóng Quốc gia về Tấn công Tình dục của RAINN đã tăng 73% trong tuần qua.

Ranh giới mong manh giữa đoàn kết và trục lợi

Một nhà bán hàng trên Etsy (xin giấu tên vì tính nhạy cảm của vụ việc) nói với WIRED rằng bản thân cô là người sống sót sau tấn công tình dục và cảm thấy "xúc động sâu sắc" trước phong trào #IAmJaneDoe. Cô bán áo nỉ với giá từ 19,53 đến 27,93 USD và đã bán được 21 chiếc kể từ ngày 1 tháng 10.

Tuy nhiên, vài ngày sau, cô quyết định ngừng bán sản phẩm này và quyên góp toàn bộ lợi nhuận còn lại cho RAINN.

"Dù chúng ta không biết Jane Doe là ai, và không cần biết, đây vẫn là câu chuyện của cô ấy. Tôi đã quyết định rằng rút lui khỏi thiết kế cụ thể này là điều đúng đắn nên làm." — Nhà bán hàng Etsy giấu tên

Trong khi đó, một số nhà sáng tạo nội dung như Justin Kralemann (biệt danh the Woke Ginger) khẳng định đang quyên góp phần lớn doanh thu cho tổ chức End Rape on Campus. Anh cho biết khoảng 67% lợi nhuận sẽ được chuyển cho tổ chức này, và 33% cho xưởng sản xuất EQNQ Studio.

Cảnh báo về các trang gây quỹ không chính thức

Đáng lo ngại hơn, website "I Am Jane Doe Merch" — được tạo ngày 2 tháng 10 — tuyên bố sẽ chuyển một tỷ lệ phần trăm không xác định cho chính Jane Doe để "giúp trang trải chi phí pháp lý". Trang này bán các sản phẩm như áo baby tee, áo crop top "Educate Your Sons" và áo thun "Dead Men Don't Rape" in hình nữ sát nhân Aileen Wuornos.

Tuy nhiên, luật sư của Jane Doe, ông Thomas P. Giuffra, khẳng định không có trang gây quỹ nào được ủy quyền cho thân chủ của ông. Ông cho biết Jane Doe đã yêu cầu mọi khoản quyên góp nên được chuyển đến RAINN và cảnh báo công chúng cần thận trọng trước khi đóng góp cho các trang khác.

Bài học cho người tiêu dùng số

Sự việc này không phải lần đầu tiên thương mại hóa nỗi đau diễn ra trên các sàn thương mại điện tử. Sau vụ sát hại George Floyd năm 2020 và trong phiên tòa Johnny Depp/Amber Heard năm 2022, hàng loạt sản phẩm ăn theo cũng nhanh chóng xuất hiện.

Đối với người tiêu dùng Việt Nam cũng như toàn cầu, đây là lời nhắc nhở quan trọng:

• Kiểm tra nguồn gốc của sản phẩm trước khi mua, đặc biệt khi sản phẩm liên quan đến các vấn đề xã hội nhạy cảm.
• Ưu tiên quyên góp trực tiếp cho các tổ chức uy tín thay vì mua hàng qua bên trung gian không rõ danh tính.
• Cảnh giác với hình ảnh AI trong quảng cáo sản phẩm — đây là dấu hiệu phổ biến của các cửa hàng tự động hóa, không có sự đầu tư thực sự.

Sự bùng nổ của thương mại điện tử và công cụ tạo nội dung AI đang đặt ra câu hỏi đạo đức ngày càng cấp thiết: liệu tốc độ của internet có đang vượt xa khả năng phân biệt đúng sai của chúng ta?