Tòa phúc thẩm Mỹ: Không có quyền hiến định được uống nước sạch

Tòa phúc thẩm Liên bang số 5 (Fifth Circuit) vừa giữ nguyên phán quyết bác đơn kiện của cư dân thành phố Jackson, Mississippi, những người cáo buộc chính quyền địa phương để họ uống nước nhiễm chì trong nhiều năm. Thẩm phán Kurt Engelhardt — người được cựu Tổng thống Donald Trump bổ nhiệm — tuyên bố rằng Hiến pháp Mỹ không trao cho công dân quyền được cung cấp nước sạch, cũng như không có "quyền hiến định được nhận thông tin trung thực" từ giới chức trong một cuộc khủng hoảng y tế công cộng.

Vụ kiện và lập luận của tòa

Đơn kiện được nộp lần đầu vào năm 2022, cho rằng việc để người dân Jackson uống nước nhiễm chì đã xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thể (bodily integrity) được Hiến pháp bảo vệ.

Thẩm phán Engelhardt bác bỏ lập luận này:

"Hiến pháp không thể đưa ra biện pháp khắc phục cho mọi sai trái của chính quyền. Các bị đơn bị cáo buộc đã tước đi nước sạch và thông tin trung thực của nguyên đơn. Những tổn thất ấy, dù nghiêm trọng, không xâm phạm bất kỳ quyền hiến định nào đã được ghi nhận từ lâu."

Phán quyết này đối lập với thực tế tại ít nhất 9 bang của Mỹ và hơn một chục quốc gia khác, nơi nước uống sạch được xem là quyền được bảo vệ.

• New York: từ năm 2021, hiến pháp bang ghi rõ "mỗi người đều có quyền được hưởng không khí và nước sạch, cùng một môi trường lành mạnh".
• Massachusetts: quyền được hưởng không khí và nước sạch đã được hiến định bảo vệ từ năm 1972.
• Uruguay, Nam Phi: quyền tiếp cận nước sạch được ghi trực tiếp trong hiến pháp quốc gia.

Chuyện gì đã xảy ra ở Jackson?

Jackson là thành phố có hơn 80% dân số là người da đen, với tỷ lệ nghèo đói cao gấp đôi mức trung bình toàn nước Mỹ. Hệ thống cấp nước của thành phố đã xuống cấp trầm trọng từ nhiều năm nay.

Năm 2015, Sở Y tế Bang Mississippi phát hiện hàm lượng chì trong nguồn nước vượt ngưỡng an toàn. Theo đưa tin của Grist, thay vì thông báo ngay cho người dân, giới chức đã im lặng suốt 6 tháng trong khi cư dân tiếp tục uống nước độc.

Năm 2020, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) tiến hành một loạt xét nghiệm và ghi nhận "những vi phạm dai dẳng và đáng lo ngại" về chính sách an toàn nguồn nước, bao gồm rò rỉ, ăn mòn đường ống và hàm lượng chì cao trên toàn hệ thống.

Không có cơ quan nào — thành phố, bang hay liên bang — khắc phục được vấn đề.

Nguyên đơn Priscilla Sterling cùng nhiều cư dân khác tiếp tục uống nước có nồng độ chì vượt ngưỡng an toàn. Theo đơn kiện năm 2022, một số con của Sterling sau đó được chẩn đoán nhiễm độc chì, căn bệnh có thể gây tổn thương não vĩnh viễn. Một phần tư dân số Jackson là trẻ em — nhóm đặc biệt dễ tổn thương trước những hệ lụy suốt đời của nhiễm độc chì.

Bối cảnh chính sách đáng lo ngại

Phán quyết của Tòa phúc thẩm số 5 ra đời đúng thời điểm chính quyền ông Trump đẩy mạnh việc nới lỏng các quy định bảo vệ nguồn nước sạch.

Cùng ngày, EPA dưới thời ông Trump công bố một quy định bổ sung nhằm tiếp tục làm suy yếu Đạo luật Nước sạch (Clean Water Act) — động thái nhanh chóng bị các tổ chức giám sát môi trường lên án.

Jim Murphy thuộc Liên đoàn Động vật Hoang dã Quốc gia (National Wildlife Federation) nhận định:

"Chính quyền rõ ràng đang chật vật tìm cách soạn một quy định đủ sức đứng vững trước tòa, đồng thời thỏa mãn mong muốn của các nhà tài trợ là xóa bỏ những biện pháp bảo vệ này ở bất cứ đâu có thể. Có một điều chắc chắn: nếu chúng ta không bảo vệ các dòng suối và vùng đất ngập nước, cái giá của nguồn nước uống ô nhiễm hơn và lũ lụt gia tăng sẽ đổ xuống các hộ gia đình — vào thời điểm phần lớn người Mỹ đang sống qua từng kỳ lương."

Góc nhìn công nghệ

Câu chuyện Jackson phản ánh một bài toán công nghệ hạ tầng quen thuộc: các hệ thống cấp nước đô thị lâu đời thiếu cảm biến giám sát thời gian thực, thiếu dữ liệu mở minh bạch và thiếu công cụ phát hiện sớm ô nhiễm. Việc ứng dụng cảm biến IoT theo dõi chất lượng nước, kết hợp nền tảng dữ liệu mở để người dân tự tra cứu chất lượng nguồn nước khu vực mình sinh sống, là hướng đi mà nhiều thành phố trên thế giới đang áp dụng.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm trách nhiệm giải trình và quyền tiếp cận thông tin được bảo đảm. Khi tòa án cho rằng công dân không có quyền được nhận thông tin trung thực từ giới chức trong khủng hoảng y tế công cộng, thì ngay cả hệ thống giám sát hiện đại nhất cũng khó phát huy tác dụng bảo vệ người dân.