Trump đổi tên 'trí tuệ nhân tạo' thành 'siêu trí tuệ' — và các ông trùm công nghệ im lặng đồng ý

Cách đây 70 năm, một nhóm nhà khoa học gặp nhau tại Đại học Dartmouth để bàn về một ý tưởng táo bạo: liệu máy móc có thể có khả năng tư duy giống con người hay không. Một trong số đó, John McCarthy, đã đề xuất tên gọi cho lĩnh vực mới này: trí tuệ nhân tạo (artificial intelligence). Cái tên ấy đã trụ vững suốt bao thập kỷ.

Thế nhưng theo hãng tin công nghệ Backchannel, Tổng thống Mỹ Donald Trump lại không ưa thuật ngữ này — và khi ông không thích điều gì, ông sẵn sàng ra sắc lệnh chống lại nó. Trong bài phát biểu tại Liên Hợp Quốc ngày 23/9, ông ám chỉ muốn xóa bỏ cụm từ "trí tuệ nhân tạo". Nhiều người nghĩ đó chỉ là lời nói khoa trương. Nhưng tại bữa trưa ở Nhà Trắng với các lãnh đạo AI hàng đầu, ông đã thực sự hành động: ký sắc lệnh tuyên bố "trí tuệ nhân tạo" không còn được dùng nữa, thay vào đó chính phủ sẽ gọi nó là "Siêu trí tuệ" (Super Intelligence).

Sự im lặng đáng ngờ của giới tinh hoa công nghệ

Điều khiến dư luận bức xúc không phải là sắc lệnh kỳ quặc ấy, mà là phản ứng của những người được cho là quyền lực nhất ngành công nghệ. Tại bữa trưa hôm đó, không một ai lên tiếng phản đối. Không Jeff Bezos, Jensen Huang, Dario Amodei, Mark Zuckerberg, Sundar Pichai, Greg Brockman, Alex Karp, cũng không có Elon Musk.

"Cách duy nhất để chống lại kiểu áp đặt này là hành động tập thể. Nếu tất cả những người đó cùng nói: 'Chúng tôi chấp nhận các điều khoản tự điều chỉnh, nhưng không chấp nhận việc đổi tên', thì ông ấy sẽ làm gì?" — Jacob Weisberg, tác giả cuốn Profiles in Cowardice, nhận định.

Weisberg coi đây là một bài kiểm tra lòng trung thành điển hình của Trump: xem liệu những người quyền lực có chịu hạ mình để lấy lòng tổng thống và tránh cơn giận của ông hay không. Vượt qua bài kiểm tra trung thành nghĩa là đánh mất bài kiểm tra về bản lĩnh.

Điều gì đứng sau sự khuất phục?

Với giới lãnh đạo công nghệ, trí tuệ nhân tạo không chỉ là một cụm từ. Đó là nền tảng, là bản sắc của họ. Họ đã xây dựng và biến đổi doanh nghiệp mình để phục vụ AI, và gần như chỉ nói về nó suốt bốn năm qua. Vậy mà khi tổng thống yêu cầu xóa bỏ thuật ngữ ấy, họ lại cúi đầu như những con búp bê lắc đầu.

Có ý kiến cho rằng các lãnh đạo thực ra hoan nghênh việc đổi thương hiệu cho một thuật ngữ đã trở nên độc hại. Tuy nhiên, tác giả bài viết tỏ ra hoài nghi — đặc biệt bởi cái tên thay thế "siêu trí tuệ" nghe còn đáng sợ hơn nhiều so với thuật ngữ gốc.

Về mặt khoa học, sự thay đổi này vô nghĩa

Nhà triết học Nick Bostrom — người phổ biến thuật ngữ "superintelligence" qua cuốn sách cùng tên — tỏ ra bối rối trước ý tưởng này.

"Siêu trí tuệ đề cập cụ thể đến các hệ thống vượt trội hơn hẳn mọi bộ não người giỏi nhất. Trong khi đó, 'AI' chỉ một phạm trù rộng lớn hơn nhiều, bao gồm cả bộ lọc thư rác, công cụ kiểm tra chính tả, hệ thống dẫn đường đơn giản, các mô hình ngôn ngữ lớn đời đầu, và cả những cỗ máy chơi cờ thập niên 1970. Thật gượng gạo khi gọi tất cả những thứ đó là 'siêu trí tuệ'."

Bài học cho ngành công nghệ toàn cầu

Câu chuyện này không chỉ là chuyện nước Mỹ. Nó đặt ra câu hỏi lớn cho toàn bộ ngành công nghệ thế giới, trong đó có Việt Nam: liệu các doanh nghiệp công nghệ có đủ bản lĩnh bảo vệ nguyên tắc của mình trước áp lực chính trị hay không?

Việc đổi tên có vẻ chỉ là chuyện nhỏ so với việc kiểm soát một công nghệ có thể gây thảm họa. Nhưng khi những gã khổng lồ công nghệ sẵn sàng gật đầu trước một mệnh lệnh vô lý, người ta có lý do để nghi ngờ liệu họ có thực sự đủ kiên định để duy trì các tiêu chuẩn an toàn tự nguyện hay không — bởi ưu tiên an toàn thường xung đột với các yếu tố tài chính và cạnh tranh.

Việc Nhà Trắng thẳng thừng gạt bỏ những nguyên tắc đã tồn tại 70 năm, cùng sự im lặng của giới lãnh đạo công nghệ, là một lời cảnh tỉnh. Nó cho thấy rằng quyền lực chính trị có thể bẻ cong cả những định nghĩa tưởng chừng bất biến nhất — nếu những người nắm giữ công nghệ không đủ dũng khí để lên tiếng.