Trung tâm dữ liệu muốn 'xây sân sau nhà bạn': Chuyên gia Mỹ khuyên chính quyền địa phương đàm phán cứng rắn hơn

Làn sóng xây dựng trung tâm dữ liệu phục vụ AI đang diễn ra với tốc độ chưa từng thấy, và nhiều chính quyền địa phương tại Mỹ bất ngờ rơi vào vị thế phải đàm phán với các ông lớn công nghệ — thường là lần đầu tiên trong lịch sử của họ.

Hiệp hội Các nhà Khoa học Mỹ (FAS) vừa công bố báo cáo nhằm thu hẹp khoảng cách về chuyên môn và quyền thương lượng này, trang bị cho quan chức địa phương những câu hỏi đúng và công cụ đàm phán cần thiết trước khi ký bất kỳ thỏa thuận nào.

Vì sao chính quyền địa phương dễ bị "lép vế"

Theo FAS, các cơ quan địa phương thường thiếu cả kiến thức kỹ thuật lẫn kinh nghiệm đàm phán khi đối mặt với đề xuất xây trung tâm dữ liệu quy mô lớn. Trong khi đó, phía doanh nghiệp lại có đội ngũ luật sư, chuyên gia tài chính và kỹ thuật dày dạn.

Hậu quả là nhiều bang đang mất hơn 1 tỷ USD mỗi năm chỉ riêng cho các ưu đãi thuế và hoàn tiền dành cho nhà phát triển. Giá trị bất động sản của khu đất có thể tăng vọt theo thời gian, nhưng ngân sách địa phương lại thâm hụt vì đã cam kết miễn giảm quá dài.

Báo cáo có tiêu đề Before Breaking Ground: A Local Government Guide to Better Data Center Policy and Community Benefits được phát hành miễn phí trên website của tổ chức phi lợi nhuận này.

Ưu đãi thuế: Đừng cam kết quá 5 năm

Một trong những khuyến nghị quan trọng nhất của FAS là chính quyền tiểu bang và địa phương không nên cho hưởng miễn trừ thuế hoặc ưu đãi kinh tế quá 5 năm mà không đưa các điều khoản này ra đàm phán lại.

Lý do rất đơn giản: giá trị khu đất và quy mô hoạt động của trung tâm dữ liệu có thể thay đổi nhanh chóng, trong khi cam kết miễn thuế kéo dài hàng chục năm khiến địa phương mất phần ngân sách lẽ ra thu được.

Thỏa thuận lợi ích cộng đồng: Không chỉ là cái tên

Thỏa thuận Lợi ích Cộng đồng (CBA) là công cụ đã được dùng phổ biến trong các dự án hạ tầng lớn, nhằm đảm bảo nhà phát triển hành xử vì lợi ích cộng đồng: xây dựng hoặc nâng cấp hạ tầng, tuyển dụng lao động địa phương, và tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững.

Báo cáo của FAS liệt kê 10 CBA liên quan đến trung tâm dữ liệu, nhưng đáng chú ý là chỉ một thỏa thuận — giữa thành phố Lancaster, Pennsylvania và nhà phát triển hai khu AI — thực sự được dán nhãn CBA và soạn riêng xoay quanh lợi ích cộng đồng.

Các thỏa thuận còn lại thường bao quát những lĩnh vực như thuế và đóng góp tài chính, sử dụng năng lượng và nước, tiếng ồn, chiếu sáng, rác thải điện tử, cùng các điều khoản tuân thủ pháp luật và biện pháp khắc phục.

Nước và năng lượng: Những điểm nóng chưa được kiểm soát

FAS khuyến nghị các thỏa thuận tương lai cần quy định rõ điều gì sẽ xảy ra khi nhu cầu năng lượng tăng đột biến, và liệu trung tâm dữ liệu có tự sản xuất điện hay lấy từ lưới điện quốc gia.

Tương tự, thỏa thuận nên bao gồm yêu cầu báo cáo về lượng nước tiêu thụ và quy trình xin cấp thêm nước vượt mức nhu cầu trung bình mỗi ngày. Đây không phải lo ngại lý thuyết: một nhà hoạt động đã kiện Amazon Web Services với cáo buộc công bố thông tin sai lệch về mức dùng nước tại các cơ sở ở bang Virginia.

Về tiếng ồn, chính quyền nên đưa vào CBA một con số cụ thể, có thể đo lường và do đó có thể cưỡng chế thực thi, kèm theo việc kiểm tra định kỳ hằng năm gần khu dân cư — bất kể có nhận được khiếu nại hay không.

Cơ chế khắc phục và giải quyết tranh chấp

Khi xây dựng các điều khoản khắc phục, CBA có thể bao gồm ngôn ngữ cho phép bồi thường thiệt hại đặc biệt hoặc gián tiếp, đồng thời bổ sung điều khoản về giải quyết tranh chấp thay thế như hòa giải, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào kiện tụng.

FAS cũng lưu ý rằng CBA nên bổ sung cho các quy định địa phương chứ không thay thế chúng. Hai văn bản này cần được soạn thảo để củng cố lẫn nhau, bởi như báo cáo nhận định:

"CBA không thể lấp đầy khoảng trống trong quy hoạch phân vùng, và quy định phân vùng cũng không thể nắm bắt những cam kết cụ thể của từng dự án như CBA làm được."

Kế hoạch tháo dỡ: Điều khoản chưa từng được thử thách

Một điểm đáng chú ý khác là các quy định về tháo dỡ trung tâm dữ liệu gần như chưa được kiểm nghiệm trên thực tế. FAS cho biết họ không biết bất kỳ trường hợp nào một trung tâm dữ liệu ngừng hoạt động hoặc chính thức bị tháo dỡ, nghĩa là các điều khoản cưỡng chế trong thỏa thuận và quy định vẫn chưa từng được áp dụng thử.

Vì vậy, tổ chức này khuyến nghị chính quyền nên phê duyệt kế hoạch tháo dỡ trước khi cấp phép cho trung tâm dữ liệu đi vào hoạt động.

Góc nhìn cho Việt Nam

Câu chuyện tại Mỹ là bài học đáng tham khảo khi Việt Nam đang thu hút ngày càng nhiều dự án trung tâm dữ liệu và hạ tầng AI. Các địa phương có lợi thế về đất đai, điện năng và nguồn nước cần chuẩn bị đội ngũ đàm phán đủ năng lực, đồng thời xây dựng khung pháp lý rõ ràng về ưu đãi thuế có thời hạn, mức tiêu thụ nước và điện, tiếng ồn, cùng kế hoạch tháo dỡ khi dự án kết thúc vòng đời.

Nếu không, nguy cơ lặp lại kịch bản Mỹ là rất lớn: địa phương nhận về hạ tầng xuống cấp, ngân sách thâm hụt, còn doanh nghiệp thì ra đi sau khi đã hưởng trọn ưu đãi.