Uber đối mặt mức phạt gần 1 tỷ USD vì tự động khóa tài khoản tài xế

Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan (Dutch DPA) vừa tuyên phạt Uber mức tiền lên tới 825 triệu euro (khoảng 966 triệu USD) — đây là hình phạt lớn thứ hai từng được đưa ra theo Quy định Bảo vệ Dữ liệu Chung (GDPR) của châu Âu, theo thông tin từ Reuters.

Động thái này xuất phát từ các khiếu nại cho rằng Uber đã hủy kích hoạt tài khoản tài xế thông qua một quy trình tự động hóa, thiếu cảnh báo rõ ràng và không có sự can thiệp của con người. Phó Chủ tịch Ủy ban, bà Monique Verdier, nhận định trong tuyên bố rằng công ty đã "vi phạm nghiêm trọng" các quy định hiện hành.

"Một chiếc máy tính không nên tự mình đưa ra quyết định có hậu quả lớn đến vậy," bà Verdier nhấn mạnh.

Uber phản đối và sẽ kháng cáo

Về phía Uber, công ty lập luận rằng phần lớn các vụ khóa tài khoản chỉ mang tính tạm thời, không có vụ hủy kích hoạt vĩnh viễn nào xảy ra mà thiếu sự rà soát của con người, đồng thời tài xế luôn có quyền khiếu nại. Tuy nhiên, các nhà điều tra Hà Lan cho biết một số tài xế đã bị khóa vĩnh viễn mà không qua bất kỳ bước xem xét nào — điều mà Uber bác bỏ.

Người phát ngôn của Uber tuyên bố với Reuters: "Chúng tôi hoàn toàn không đồng tình với quyết định này và mức phạt không tương xứng." Công ty xác nhận sẽ ngay lập tức kháng cáo lên tòa án.

Nguồn cơn từ một tài xế cũ tại Pháp

Câu chuyện bắt đầu từ năm 2019, khi anh Brahim Ben Ali, cựu tài xế Uber tại Pháp, bất ngờ bị khóa tài khoản. Anh đã thu thập lời khai từ 170 tài xế Uber khác và đưa vụ việc đến Hà Lan — nơi đặt trụ sở chính của Uber tại châu Âu.

Anh Ben Ali được hỗ trợ bởi tổ chức phi lợi nhuận Thụy Sĩ chuyên về quyền kỹ thuật số mang tên PersonalData.io. Tổ chức này đã giúp các tài xế thu thập dữ liệu về cách Uber đưa ra quyết định hủy kích hoạt.

Ông Paul-Olivier Dehaye, nhà sáng lập PersonalData.io, chỉ ra sự bất hợp lý trong thuật toán của Uber:

"Một tài xế có thể hoàn thành hàng nghìn chuyến đi với hành khách hài lòng, nhưng chỉ cần một người báo cáo vấn đề nghiêm trọng, hậu quả có thể vô cùng lớn."

Hệ lụy và kế hoạch hành động tiếp theo

Được biết, đây là lần thứ ba trong vòng vài năm, cơ quan quản lý Hà Lan phạt Uber, sau khoản tiền 290 triệu euro liên quan đến việc xử lý dữ liệu cá nhân của tài xế và 10 triệu euro cho các vấn đề phát sinh. Đáng chú ý, tất cả các khoản phạt này đều bắt nguồn từ khiếu nại của cùng một nhóm tài xế.

Ông Dehaye cho biết ông đang lên kế hoạch khởi kiện tập thể (class action) để các tài xế có thể đòi bồi thường. Ngoài ra, ông cũng thành lập công ty mới mang tên StartClaims để hỗ trợ các vụ kiện và khiếu nại quy định — trước tiên nhắm vào Uber, sau đó mở rộng sang các nền tảng kinh tế gig khác và lĩnh vực adtech.

Tranh luận về trách nhiệm của thuật toán

Vụ việc làm dấy lên cuộc tranh luận sâu rộng về trách nhiệm của trí tuệ nhân tạo trong các quyết định quản lý lao động. John Gruber, tác giả blog nổi tiếng Daring Fireball, cho rằng mức phạt này khiến Uber "gần như bất hợp pháp khi giám sát tài xế để chống gian lận hoặc phát hiện tài xế bỏ rơi hành khách". Ông cũng chỉ trích quan điểm của cơ quan quản lý khi cho rằng "máy tính" đưa ra quyết định:

"Nói rằng 'máy tính' đã đưa ra quyết định cũng giống như nói rằng 'đồng hồ chấm công' đã sa thải một nhân viên đi làm muộn. Các nhà quản lý công ty mới là người đặt ra chính sách, còn thiết bị chỉ đo lường sự tuân thủ."

Phản bác lại quan điểm này, ông Dehaye cho rằng Gruber "đã bỏ lỡ trọng tâm vấn đề":

"Uber hoàn toàn có thể dùng con người để xử phạt tài xế gian lận, nhưng khi đó họ phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình — như một 'nhà tuyển dụng' thực thụ, thay vì núp bóng danh nghĩa 'nền tảng trung gian'."

Góc nhìn cho thị trường Việt Nam

Vụ việc này là hồi chuông cảnh tỉnh cho các nền tảng công nghệ đang vận hành tại Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực gọi xe và giao đồ ăn. Khi các doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc vào thuật toán để quản lý hàng triệu tài xế và đối tác, việc đảm bảo tính minh bạch, có cơ chế kháng nghị rõ ràng và có sự tham gia của con người trong các quyết định quan trọng sẽ trở thành tiêu chuẩn bắt buộc để tuân thủ pháp luật và giữ chân người lao động.