Vai trò của phi hành gia đang thay đổi: Từ biểu tượng chính trị đến người hành hương vũ trụ

Khi bốn phi hành gia trên tàu Artemis II của NASA bay quanh Mặt Trăng hồi đầu năm nay, họ đã lập kỷ lục mới về khoảng cách xa nhất mà con người từng đạt được so với Trái Đất, vượt qua thành tích của Apollo 13 năm 1972 khoảng 6.400 km. Nhưng điều thú vị hơn cả cột mốc kỹ thuật này là câu hỏi lớn đang được đặt ra: Rốt cuộc, con người lên không gian để làm gì?

Sứ mệnh Artemis II không chỉ thu hút hàng chục triệu người xem mà còn tạo ra làn sóng "moon joy" (niềm vui Mặt Trăng) lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội. Tuy nhiên, đằng sau sự phấn khích đó là một thực tế đầy thách thức: đưa con người lên vũ trụ vẫn cực kỳ nguy hiểm, tốn kém và chưa rõ ràng về hiệu quả đầu tư so với việc gửi robot đi thay thế.

Động lực cổ xưa của con người

Trong bối cảnh đó, một loạt cuốn sách mới xuất bản sau thành công của Artemis II đã đưa ra một góc nhìn thú vị: con người có bản năng "ngứa chân" tự nhiên, khao khát khám phá những vùng đất mới. Nhà nhân chủng học vũ trụ Deana L. Weibel, tác giả cuốn The Ultraview Effect, lý giải rằng việc khám phá không gian chẳng qua là sự mở rộng của thói quen hành hương tâm linh cổ xưa—con người sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy để tìm kiếm sự giác ngộ về vũ trụ.

Minh họa về hiệu ứng ultraview từ không gian

Eiman Jahangir, một bác sĩ tim mạch bay lên không gian cùng Blue Origin, chia sẻ trong hồi ký A Heart for Space rằng hành trình của anh là kết quả của "40 năm mơ ước và 20 năm nỗ lực không ngừng". Cựu phi hành gia NASA Leroy Chiao, trong cuốn Dinner with an Astronaut, kết luận đơn giản: con người "cần biết điều gì đang ở phía bên kia".

"Chúng ta lên không gian vì muốn khám phá. Chúng ta muốn thấy cảm giác đi bộ trên một thế giới khác như thế nào." — Deana L. Weibel

Cuộc đua không gian mới: Không còn là chuyện chính trị

Trong thời kỳ Apollo, lý do đưa con người lên vũ trụ rất rõ ràng: cuộc đua công nghệ trong Chiến tranh Lạnh. Nhưng ngày nay, NASA đang công khai tuyên bố Mỹ bước vào cuộc đua mới với Trung Quốc, không phải vì tên lửa hạt nhân mà vì tài nguyên. Theo Chiao, giải thưởng lần này có thể là quyền tiếp cận không bị cản trở với nguồn nước từ băng ở cực nam Mặt Trăng.

Cả Mỹ và Trung Quốc đều có kế hoạch xây dựng căn cứ có người ở tại khu vực này trong thập niên 2030, với lò phản ứng hạt nhân cung cấp năng lượng. Điều này chắc chắn sẽ tạo ra các vùng loại trừ an toàn, dẫn đến những tranh chấp pháp lý chưa từng có tiền lệ trong luật không gian vốn cấm quốc gia nào sở hữu Mặt Trăng.

Kỷ nguyên du lịch vũ trụ và những tranh cãi

Trong khi đó, các công ty tư nhân đang nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường du lịch không gian. SpaceX của Elon Musk đặt mục tiêu đưa hàng triệu dân thường lên quỹ đạo và thành lập khu định cư trên sao Hỏa. Blue Origin của Jeff Bezos đã đưa hơn 80 thường dân bay vào không gian, bao gồm cả biểu tượng Star Trek William Shatner và ca sĩ Katy Perry.

Tuy nhiên, sự thương mại hóa này vấp phải không ít phản ứng dữ dội. Sứ mệnh Blue Origin toàn nữ vào tháng 4/2025 với sự tham gia của các ngôi sao nổi tiếng đã bị chế giễu trên mạng xã hội, làm dấy lên câu hỏi ai được lên vũ trụ, bằng cách nào và họ rút ra được điều gì từ trải nghiệm đó khi những chuyến bay ngày càng trở nên phổ biến.

Hình ảnh phi hành gia nhìn Trái Đất từ không gian

Hiệu ứng ultraview: Nỗi sợ hãi tuyệt đẹp

Khác với "overview effect" (hiệu ứng nhìn toàn cảnh Trái Đất từ quỹ đạo), "ultraview effect" mà Weibel mô tả hướng ánh nhìn ra ngoài vũ trụ bao la, nơi con người cảm nhận sự nhỏ bé và không thể hiểu hết những bí ẩn mênh mông. Nhà triết học Edmund Burke gọi đây là "nỗi kinh hoàng đáng yêu".

Phi hành gia Reid Wiseman, chỉ huy sứ mệnh Artemis II, đã chia sẻ tại một cuộc họp báo rằng khi nhìn Mặt Trăng che khuất Mặt Trời từ không gian, anh nói với đồng đội rằng "nhân loại chưa tiến hóa đến mức có thể hiểu được những gì chúng ta đang nhìn thấy lúc này".

Jahangir cũng trải qua cảm giác tương tự: "Trái Đất sáng hơn bất cứ thứ gì tôi từng tưởng tượng. Sau đó tôi nhìn lên một chút và thấy sự bao la và tối tăm của không gian. Đen nhất mà tôi từng thấy, như nhìn vào một lọ mực."

Robot hay con người: Cả hai đều cần thiết

Dù robot thăm dò có thể làm được nhiều việc với chi phí thấp hơn, Chiao nhấn mạnh rằng con người vẫn có vai trò không thể thay thế: "Mọi người cảm thấy gắn kết khi có con người ngoài đó làm việc. Chúng ta kinh ngạc trước những gì robot gửi về, nhưng tôi nghĩ cần cả hai."

Bức ảnh "Earthrise" nổi tiếng của Bill Anders trong sứ mệnh Apollo 8 là minh chứng rõ ràng—những bức ảnh tương tự từ Artemis II, như khoảnh khắc Christina Koch nhìn Trái Đất qua cửa sổ tàu vũ trụ, đã lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội.

Tàu vũ trụ và Mặt Trăng trong sứ mệnh Artemis

Dù phải đối mặt với nhiều rủi ro như bức xạ vũ trụ, chi phí khổng lồ hay các biến chứng y tế, dường như con người sẽ không thể đứng yên. Giống như tổ tiên chúng ta từng vượt sa mạc, đại dương và núi non, bản năng chinh phục sẽ tiếp tục đưa chúng ta đến những vì sao. Như Weibel kết luận: "Biết rằng ai đó đã đến đó và có thể kể lại cho chúng ta nghe khi trở về—điều đó tạo nên một cấp độ khác, khiến mọi thứ hấp dẫn hơn nhiều. Tôi không chắc chắn 100% vì sao, nhưng chúng ta tin vào lời chứng của nhân chứng."