Vì sao cá mập trắng xuất hiện ngày càng nhiều ở vùng biển Maine?

Mùa hè vừa qua, vùng biển bang Maine (Mỹ) liên tục ghi nhận các vụ chạm trán cá mập trắng, khiến nhiều bãi biển phải đóng cửa tạm thời. Nhưng đằng sau hiện tượng tưởng chừng đáng sợ này lại là câu chuyện về một nỗ lực bảo tồn thành công, cùng sự góp mặt của công nghệ theo dõi sinh vật biển.

Hồi tháng 8, nhân viên cứu hộ Greg Wilfert đang bơi ngoài khơi Scarborough, Maine thì bất ngờ bị kéo chìm xuống nước bởi một lực tác động vào phao cứu sinh. Wilfert, người đã làm nghề cứu hộ 55 năm, ban đầu tưởng mình vướng vào chân vịt tàu thuyền, nhưng "thủ phạm" thực sự lại là một con cá mập trắng.

Một mùa hè "bội thu" cá mập trắng

Sự việc của Wilfert chỉ là một trong chuỗi dài các lần bắt gặp cá mập trắng ngoài khơi Maine trong năm nay. Chỉ trong hai ngày giữa tháng 8, đã có tới 12 trường hợp được báo cáo gần bãi biển Pine Point ở phía nam Maine. Nhiều bãi biển trong bang phải đóng cửa tạm thời suốt tháng 7 và tháng 8.

Đến dịp Lễ Lao động, một con cá mập trắng lại được phát hiện gần bãi biển Wells, trong khi một ngư dân khác bắt được một con cách đó khoảng 48 km.

Điều đáng chú ý là vùng biển ngoài khơi Maine thuộc nhóm ấm lên nhanh nhất thế giới, và Đại Tây Dương đã trải qua nhiều đợt sóng nhiệt đại dương. Hiện tượng thời tiết El Niño càng làm nhiệt độ toàn cầu tăng thêm.

Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định nguyên nhân của việc cá mập xuất hiện dày đặc phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ quy cho biến đổi khí hậu.

Thành quả từ nỗ lực bảo tồn nhiều thập kỷ

Khi bộ phim kinh điển Jaws của Steven Spielberg ra mắt năm 1975, cá mập trắng đang lâm vào tình cảnh nguy cấp. Loài này suy giảm mạnh ở cả bờ đông lẫn bờ tây nước Mỹ do đánh bắt quá mức, đánh bắt không chủ đích và săn bắt làm chiến lợi phẩm.

Đến thập niên 1990, các biện pháp bảo vệ liên bang được ban hành cho cả cá mập trắng và hải cẩu xám — một trong những con mồi chính của chúng. Các chuyên gia cho rằng đây chính là nguyên nhân then chốt khiến quần thể cá mập phục hồi dần qua nhiều thập kỷ.

Cá mập trắng đực mất 26 năm để trưởng thành, còn cá cái có thể mất tới 33 năm. Khoảng thời gian này khớp khá chính xác với mốc các biện pháp bảo vệ được áp dụng, phần nào lý giải vì sao ngày càng nhiều cá mập trắng xuất hiện ngoài khơi Maine. Nhiều nghiên cứu cũng củng cố nhận định này: việc bảo vệ cả cá mập lẫn hải cẩu đã giúp gia tăng quần thể dọc bờ đông nước Mỹ.

Công nghệ giúp "nhìn" cá mập rõ hơn

Hệ thống giám sát cá mập của bang Maine sử dụng một công nghệ gọi là thủy âm từ xa (acoustic telemetry). Cá mập được gắn thẻ phát ra tín hiệu điện tử riêng biệt, các trạm dưới nước sẽ thu nhận tín hiệu này và ghi lại, giúp theo dõi hành trình di chuyển của chúng dọc bờ biển.

Chương trình này mới hoạt động chưa đầy một thập kỷ, và theo Matthew Davis — chuyên gia cá mập tại Sở Tài nguyên Thiên nhiên Maine — "không phải con cá mập nào cũng được gắn thẻ". Điều đó khiến việc xác định chính xác điều gì đang diễn ra trở nên khó khăn hơn.

Cả Davis và Walter Golet, phó giáo sư tại Trường Khoa học Biển thuộc Đại học Maine, đều tin rằng mùa hè vừa qua có nhiều cá mập trắng hơn so với nhiều thập kỷ trước, một phần nhờ các biện pháp bảo vệ liên bang phát huy hiệu quả.

Biến đổi khí hậu tác động ra sao?

Dù biến đổi khí hậu đã gây ra những thay đổi lớn cho đại dương, bao gồm việc đẩy nhiều loài lên phía bắc khi nước ấm lên, tác động trực tiếp của nó lên cá mập trắng vẫn chưa rõ ràng.

Một số nghiên cứu cho rằng cá mập trắng có thể chịu ảnh hưởng tiêu cực từ nhiệt độ đại dương quá cao, khiến chúng bị quá nhiệt và buộc phải bơi chậm lại hoặc di chuyển đến vùng nước lạnh hơn để kiếm ăn.

"Chúng không chịu tác động quá lớn từ những dao động này — chúng là những sinh vật điều hòa nhiệt độ rất giỏi." — James Sulikowski, Giám đốc Trạm Thí nghiệm Biển Duyên hải Oregon, Đại học Bang Oregon

Theo Sulikowski, cá mập trắng có khả năng kiểm soát nhiệt độ cơ thể, giúp chúng chịu được biên độ nhiệt rộng hơn nhiều so với các loài cá mập khác.

Thay vào đó, các tác động gián tiếp của biến đổi khí hậu mới đáng lo hơn. Nhiệt độ nước biển ấm lên làm thay đổi phạm vi sinh sống của một số loài con mồi, khiến chúng ở lại lâu hơn tại một khu vực. Điều này có nghĩa cá mập trắng có thể lưu lại những nơi mà trước đây chúng chỉ ghé qua vài tháng.

Khi công nghệ của người đi biển cũng "góp phần"

Một tác động gián tiếp khác: ngày càng nhiều người ra biển vào những ngày nắng nóng, mang theo thiết bị có thể ghi lại hình ảnh chất lượng cao về sinh vật biển — từ iPhone cho tới drone sở thích.

Cả ba chuyên gia đều cho rằng làn sóng ghi nhận cá mập tại Maine mùa hè qua có thể một phần đơn giản là do con người ra ngoài nhiều hơn, với "đôi mắt" công nghệ ngày càng tinh vi hướng ra đại dương.

"Chúng nhiều hơn thật, nhưng cũng dễ nhìn thấy hơn, nên phải tách bạch hai yếu tố đó." — Walter Golet, Đại học Maine

Ông Golet nói thêm: "Tôi nghĩ tất cả chúng ta phần nào đều là tù nhân của chính thời đại mình đang sống."

Nói cách khác, việc cá mập trắng xuất hiện dày đặc ở Maine không hẳn là điềm gở, mà là kết quả của một hệ sinh thái đang hồi phục — được quan sát rõ hơn nhờ chính những tiến bộ công nghệ mà con người đang nắm trong tay.