AI có thể thay thế phần lớn việc làm: đề xuất trả tiền cho con người tham gia trò chơi

Nếu trí tuệ nhân tạo (AI) và rô-bốt có thể thực hiện phần lớn công việc tạo ra giá trị kinh tế, xã hội sẽ phải tìm cách phân phối của cải mà không còn dựa chủ yếu vào tiền lương. James F. O’Brien, giáo sư khoa học máy tính tại Đại học California, Berkeley, đề xuất mô hình Omni-Game: trả tiền cho mọi người tham gia các hoạt động có cấu trúc, thay vì yêu cầu họ tạo ra sản phẩm mà máy móc có thể làm hiệu quả hơn.

Đây là một ý tưởng nhằm giải quyết đồng thời hai vấn đề của nền kinh tế tự động hóa: làm sao để con người tiếp cận sự dư dả do máy móc tạo ra, và làm sao duy trì mục tiêu, nhịp sống cùng sự gắn kết xã hội khi việc làm không còn là trung tâm.

Từ thất nghiệp đến bài toán phân phối

Trong nền kinh tế hiện nay, việc làm vừa giúp xã hội hoàn thành các nhiệm vụ, vừa là cách chính để phần lớn mọi người có thu nhập. Ngân sách chính phủ Mỹ cũng dựa đáng kể vào các loại thuế gắn với thu nhập cá nhân. Theo O’Brien, nếu máy móc dần vượt con người về chi phí và năng lực trong phần lớn công việc hữu ích về kinh tế, mối liên hệ giữa lao động và quyền tiếp cận thu nhập sẽ bị suy yếu.

Khi đó, thất nghiệp hàng loạt có thể khác những cuộc khủng hoảng trước đây. Sản lượng vẫn có thể tăng nếu nhà máy, nông trại và các dịch vụ được tự động hóa, ngay cả khi việc làm của con người giảm mạnh. Vấn đề cốt lõi, theo tác giả, không nhất thiết là thiếu hàng hóa hay dịch vụ, mà là ai sở hữu máy móc và ai được hưởng phần thặng dư mà chúng tạo ra.

Thu nhập cơ bản phổ quát (UBI) là một phương án quen thuộc: đánh thuế máy móc hoặc chủ sở hữu rồi phân phối tiền cho người dân. Tuy nhiên, O’Brien lưu ý rằng cách tiếp cận này phụ thuộc vào khả năng duy trì một chương trình tái phân phối lớn trong giai đoạn biến động kinh tế và công nghệ. Tiền trợ cấp cũng có thể giúp bảo đảm sinh kế nhưng chưa chắc thay thế được những điều mà công việc mang lại, như thói quen, địa vị, mục tiêu, cảm giác thành tựu và tương tác xã hội.

Omni-Game trả tiền cho sự tham gia

Omni-Game được hình dung như một mạng lưới hoạt động rộng lớn, có thể diễn ra trực tuyến, ngoài đời hoặc kết hợp cả hai. Người tham gia có thể chơi cờ, giải câu đố, thi đấu thể thao, khám phá khu vực xung quanh, tham gia thử thách sáng tạo, hoạt động xã hội hoặc các cuộc thi trong thế giới ảo.

Điểm phân biệt cốt lõi là tiền được trả cho sự tham gia của con người, không phải giá trị kinh tế của sản phẩm đầu ra. Một hoạt động có thể tạo ra lợi ích phụ, chẳng hạn khuyến khích vận động hoặc giúp ghi nhận tình trạng môi trường, nhưng khoản trả không được phụ thuộc vào việc ai đó mua những kết quả ấy.

Theo lập luận của O’Brien, nếu tiền thưởng gắn với sản phẩm có giá trị kinh tế, doanh nghiệp sẽ có động cơ tự động hóa hoạt động đó. Ngược lại, một hệ thống trả tiền cho trải nghiệm và sự tham gia của con người sẽ không có lý do sản xuất để thay người chơi bằng máy. Ngăn rô-bốt gian lận hoặc tự động tham gia vì thế sẽ là yêu cầu kỹ thuật và quản trị trọng yếu, thay vì một cách làm giảm hiệu quả sản xuất.

Thiết kế hệ thống và nguồn tiền

Một Omni-Game khả thi cần đáp ứng một số điều kiện. Thu nhập từ việc tham gia, riêng lẻ hoặc kết hợp với UBI, phải đủ để sống ở mức hợp lý. Phần thưởng cần phản ánh thời gian, nỗ lực, kỹ năng, sự kiên trì hoặc yếu tố may rủi; hoạt động cũng phải tạo ra thử thách và cơ hội phát triển, thay vì chỉ yêu cầu người chơi lặp lại những thao tác vô nghĩa.

Hệ thống còn phải có nhiều lựa chọn phù hợp với năng lực và sở thích khác nhau, từ hoạt động thể chất đến câu đố hay khám phá trực tuyến. Cơ chế trả thưởng cần bảo đảm một mức thu nhập cơ bản cho người tham gia thông thường, đồng thời cho phép phần thưởng biến đổi mà không tạo ra một nhóm lớn thường xuyên thua cuộc.

Nguồn tài chính, theo đề xuất, sẽ đến từ phần thặng dư do tự động hóa tạo ra. Những chủ thể sở hữu hoặc vận hành hệ thống máy móc có thể chia sẻ một phần của cải bằng nhiều cơ chế, trong đó Omni-Game là một lựa chọn bên cạnh tái phân phối của nhà nước hoặc hình thức sở hữu rộng rãi hơn.

Tác giả cũng cảnh báo rủi ro quyền lực. Một hệ thống do một tổ chức duy nhất kiểm soát có thể trở thành công cụ giám sát, gây nghiện hoặc khiến người tham gia phụ thuộc vào nhà tài trợ. Nhiều hệ thống với cách quản trị và quy tắc khác nhau, cùng sự tham gia của chính phủ, hợp tác xã, trường đại học, doanh nghiệp hoặc tổ chức từ thiện, có thể giúp giảm nguy cơ tập trung quyền kiểm soát.

O’Brien cho rằng các phiên bản quy mô nhỏ có thể được thử nghiệm trước khi tự động hóa lan rộng. Thành phố, trường đại học, hợp tác xã hoặc quỹ có thể tài trợ một mạng lưới hoạt động giới hạn để đánh giá khả năng tạo thu nhập, nếp sinh hoạt và kết nối xã hội, đồng thời tìm cách xác minh người tham gia mà không cần giám sát quá mức.

Góc nhìn

Omni-Game là một đề xuất xã hội gắn với tiến bộ AI, không phải một sản phẩm công nghệ đã được chứng minh có thể vận hành ở quy mô lớn. Giá trị của ý tưởng nằm ở việc đặt ra câu hỏi thiết kế: nếu thu nhập không còn đến chủ yếu từ việc làm, các cơ chế phân phối mới cần bảo đảm cả sinh kế lẫn sự chủ động của con người như thế nào?

Với các nhà phát triển và doanh nghiệp, đề xuất cũng nhấn mạnh rằng hệ thống trả thưởng cần được xây dựng cùng những biện pháp chống gian lận, bảo vệ quyền riêng tư và quản trị quyền lực. Việc thử nghiệm nhỏ có thể làm rõ những yếu tố này, nhưng bài toán tài trợ lâu dài và khả năng khiến hoạt động có ý nghĩa với người tham gia vẫn còn bỏ ngỏ.