AI thành cổng thông tin, nhưng công chúng vẫn không muốn AI viết tin

AI tạo sinh đang lặng lẽ trở thành một cổng thông tin mới của số đông, nhưng khi nói đến việc để AI làm ra tin tức, công chúng vẫn giữ thái độ dè dặt và gần như không thay đổi qua nhiều năm.

Đó là kết luận chính từ báo cáo “Generative AI and News Report 2026: From Standalone Tools to Information Infrastructure” của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters (thuộc Đại học Oxford), do Felix Simon cùng các cộng sự Rasmus Kleis Nielsen và Richard Fletcher thực hiện, khảo sát người dùng tại 9 quốc gia gồm cả Mỹ.

Minh họa về AI như một trung gian thông tin

AI đã thành “cổng thông tin” mặc định

Việc dùng các hệ hội thoại độc lập như ChatGPT, Claude hay Gemini tiếp tục tăng nhanh. Trong 6 quốc gia có dữ liệu lịch sử, 51% người được hỏi cho biết dùng AI hàng tuần, con số ở Mỹ là 49%. Theo báo cáo, tốc độ lan tỏa này tại Mỹ còn nhanh hơn cả smartphone hay internet ở giai đoạn đầu.

Ngoài việc chủ động dùng AI, người dùng còn gặp AI một cách “tình cờ” (incidental exposure) ngay trong các dịch vụ quen thuộc. Các công cụ tìm kiếm như Google và Bing là động lực chính: 57% người được hỏi cho biết đã thấy hoặc tương tác với câu trả lời, bản tóm tắt do AI tạo ra trong tuần trước đó.

Báo chí cũng góp phần vào việc này: trung bình 24% người được hỏi tại 9 quốc gia từng thấy nhãn ghi nội dung được tạo bằng AI trong tuần trước, và 20% từng thấy bản tóm tắt tin tức dạng gạch đầu dòng do AI viết.

Mức độ sử dụng AI tình cờ qua các nền tảng

Trái với sự hào hứng của giới công nghệ, AI agent (tác nhân AI tự thực hiện tác vụ) chưa bước vào dòng chính. 67% người được hỏi tại cả 9 quốc gia chưa dùng AI agent trong tuần trước; 14% dùng cho một tác vụ thực tế và 13% chỉ thử cho biết.

Lý do dùng AI: giảm ma sát, không phải vì tin tưởng

“Tìm thông tin” vẫn là mục đích phổ biến nhất. 38% người được hỏi (35% ở Mỹ) cho biết đã dùng AI tạo sinh để lấy thông tin trong tuần trước, tăng từ 24% năm 2025 và 11% năm 2024.

Đi sâu hơn, người dùng chủ yếu làm những việc tương đương tìm kiếm: nghiên cứu một chủ đề (24%), trả lời câu hỏi về sự kiện (18%). Ngày càng nhiều người dùng AI để xin lời khuyên (20%).

Việc dùng AI trực tiếp cho tin tức vẫn còn khiêm tốn nhưng đang tăng: 9% người được hỏi tại 6 quốc gia trọng điểm cho biết dùng AI để đọc tin, tăng từ 6% năm 2025 và 3% năm 2024.

Điều đáng chú ý là độ tin cậy không phải lý do chính khiến người ta dùng AI. Trong số người dùng AI để trả lời câu hỏi sự kiện, 75% tin vào câu trả lời; tỷ lệ này là 76% với người dùng AI để xin lời khuyên và 72% với người dùng cho tin tức. Chỉ một nhóm nhỏ bày tỏ sự không tin.

Thay vào đó, người dùng xem AI là “cỗ máy giảm ma sát”: 64% chọn sự tiện lợi vì có câu trả lời nhanh và dễ hơn, 56% chọn khả năng tương tác bằng ngôn ngữ tự nhiên. Chỉ 21% nói họ dùng AI vì thông tin đáng tin cậy hơn các nguồn khác.

Các lý do chính khiến người dùng sử dụng AI

Hệ quả là sự tăng trưởng của AI không chỉ “ăn” vào nội dung của các trang tin mà còn ăn vào cả tìm kiếm. Những người dùng AI để lấy thông tin cho biết họ dùng cả tin tức lẫn công cụ tìm kiếm ít hơn, và mức giảm với tìm kiếm còn lớn hơn. Như Nielsen viết trên LinkedIn, đây là thách thức không chỉ với nhà xuất bản báo chí mà cả với các “ông lớn” nền tảng số tưởng như không thể lay chuyển.

Công chúng vẫn không muốn AI viết tin

Thái độ của công chúng với việc dùng AI trong tòa soạn được mô tả là “rất cố định và tiêu cực”, dù không tệ đi đáng kể so với trước.

Tính trung bình 9 quốc gia, chỉ 12% người được hỏi thấy rất thoải mái hoặc khá thoải mái với tin tức do AI làm hoàn toàn. Con số này tăng lên 19% nếu có con người giám sát. Gần như không thay đổi từ năm 2024, và khoảng cách giữa tin do người làm và tin do AI làm xuất hiện ở mọi quốc gia được khảo sát.

Điều này đúng bất kể là tin nóng hay bài phóng sự. Người dùng còn khó chịu hơn với việc AI viết bình luận hoặc quan điểm — những thể loại mà kỳ vọng “phải có con người nêu quan điểm” là mạnh nhất.

Góc nhìn

Với doanh nghiệp và kỹ sư Việt Nam, dữ liệu này gợi ý hai hướng thực tế. Thứ nhất, nếu bạn xây sản phẩm nội dung hay trợ lý AI cho người dùng, giá trị cạnh tranh nằm ở tốc độ và sự tiện lợi — người dùng đang chọn AI vì “đủ tốt và nhanh”, chứ không vì tin rằng nó chính xác hơn. Điều đó đặt gánh nặng minh bạch lên nhà phát triển: nói rõ nguồn, giới hạn và mức độ can thiệp của con người.

Thứ hai, với các tòa soạn và thương hiệu nội dung, việc đưa AI vào quy trình cần đi kèm thông điệp rõ ràng về lợi ích cho người đọc, chứ không chỉ là chuyện tối ưu chi phí nội bộ. Báo cáo cũng lưu ý khoảng cách sử dụng AI giữa nhóm lao động chuyên môn và nhóm lao động phổ thông, phần lớn dùng mô hình miễn phí, ít tiên tiến hơn — một ranh giới mới về hiểu biết công nghệ mà các đội kỹ thuật nên tính đến khi thiết kế sản phẩm cho thị trường đại chúng.