Artemis III: Sứ mệnh không đổ bộ Mặt Trăng nhưng mang ý nghĩa sống còn với NASA

Sau thành công của chuyến bay Artemis II hồi tháng 4, NASA đã điều chỉnh lại toàn bộ lịch trình chương trình Artemis. Sứ mệnh tiếp theo sẽ không đưa phi hành gia xuống bề mặt Mặt Trăng như kỳ vọng ban đầu, mà thay vào đó là một màn "tổng duyệt" kỹ thuật trong quỹ đạo Trái Đất. Dù kém phần ngoạn mục, Artemis III vẫn là bước đệm không thể thiếu trước khi con người chính thức quay lại Mặt Trăng vào năm 2028.

Phi hành đoàn Artemis II quan sát bề mặt Mặt Trăng

Artemis III sẽ làm gì thay vì đổ bộ?

Theo chia sẻ của bà Barbara Cohen, nhà khoa học thuộc dự án Artemis III, sứ mệnh này sẽ đưa khoang tàu Orion cùng phi hành đoàn lên quỹ đạo Trái Đất. Tại đây, cả SpaceX và Blue Origin — hai công ty đang phát triển module đổ bộ Mặt Trăng — sẽ phóng lên các phiên bản thử nghiệm (test article) của mình để kết nối với Orion.

Mục tiêu cốt lõi rất rõ ràng: đảm bảo tàu Orion có thể tiếp cận, gặp gỡ và vận hành an toàn cùng các module đổ bộ trước khi thực hiện chính những thao tác đó trong quỹ đạo Mặt Trăng.

"Đây là cách để chắc chắn rằng Orion có thể gặp được module đổ bộ, để khi họ thực sự lên quỹ đạo Mặt Trăng, mọi thứ diễn ra an toàn."

Cần lưu ý rằng Artemis không phải là một sứ mệnh khoa học thuần túy. Đây là chương trình khám phá phục vụ nhiều mục đích: phát triển công nghệ, truyền cảm hứng và tận dụng cơ hội để thu thập dữ liệu khoa học quý giá.

Tàu Orion trong sứ mệnh Artemis II

Con người vẫn cần thiết dù robot ngày càng giỏi

Một trong những câu hỏi lớn được đặt ra: khi các thiết bị thăm dò và robot đã rất tiên tiến, tại sao vẫn phải đưa con người vào không gian?

Bà Cohen giải thích thẳng thắn: nếu chỉ cần chụp ảnh, robot làm được — và làm rất tốt. Nhưng điểm mạnh thực sự của con người nằm ở khả năng quan sát toàn cảnh, tự nhiên phóng to vào chi tiết, rồi diễn giải những gì đang thấy và quyết định bước tiếp theo.

Trên Artemis III, phi hành đoàn sẽ được giao các "gợi ý khoa học" (science prompt) dạng câu hỏi mở: "Điều gì đang xảy ra trong cảnh này? Cảnh thay đổi thế nào? Điều gì gây ra thay đổi đó? Nếu được làm bất cứ điều gì, bạn sẽ làm gì tiếp theo?"

Cách làm này giúp đội ngũ mặt đất hiểu rõ não bộ phi hành gia đang quan sát và suy luận ra sao — điều mà robot không thể thay thế. Đây cũng là kinh nghiệm quý được rút ra từ Artemis II và sẽ tiếp tục được áp dụng cho các sứ mệnh sau.

Chuẩn bị cho việc mang mẫu vật về Trái Đất

Một nhiệm vụ quan trọng của Artemis III là thử nghiệm quy trình thu thập và bảo quản mẫu vật. Khi con người đổ bộ Mặt Trăng và mang mẫu đất đá về, các mẫu này sẽ biến đổi ngay khi rời khỏi môi trường tự nhiên. Vấn đề đặt ra là kiểm soát sự biến đổi đó ở mức tối thiểu.

Cụ thể, phi hành đoàn sẽ triển khai các vật liệu đối chứng (witness materials) — những mảnh giấy nhôm, Teflon hoặc gốm cực sạch, kích thước chỉ bằng đồng xu. Nhóm nghiên cứu sẽ mở chúng ra và cho tiếp xúc với môi trường khoang phi hành đoàn trong suốt chuyến bay, từ đó hiểu được con người đã tác động thế nào đến môi trường xung quanh mẫu vật.

Phi hành gia quan sát qua cửa sổ tàu Orion

Đi tìm lịch sử bạo liệt của Hệ Mặt Trời

Về mặt khoa học cá nhân, bà Cohen đặc biệt quan tâm đến tuổi của các hố va chạm trên Mặt Trăng.

Bà chỉ ra một nghịch lý thú vị: nhìn qua ống nhòm hay kính thiên văn nhỏ, Mặt Trăng chi chít hố va chạm — bề mặt gần như "bão hòa". Trong khi đó, với mỗi hố va chạm hình thành trên Mặt Trăng, gần như chắc chắn có một hố tương ứng hình thành trên Trái Đất.

Nhưng Trái Đất có nước, có xói mòn, các lục địa di chuyển và bị hút chìm, đất mới liên tục hình thành — tất cả đã xóa sạch dấu vết các hố va chạm cổ đại. Muốn biết điều gì từng va vào Trái Đất cách đây 4–4,5 tỷ năm, chúng ta buộc phải tìm câu trả lời trên Mặt Trăng.

"Bằng chứng về giai đoạn Hệ Mặt Trời còn non trẻ vẫn được lưu giữ nguyên vẹn trên Mặt Trăng."

Một trong những mục tiêu hấp dẫn nhất là lòng chảo Nam Cực–Aitken — hố va chạm khổng lồ ở mặt xa Mặt Trăng, giao với cực Nam, nơi con người dự kiến sẽ đặt chân tới. Nếu thu thập được mẫu vật từ đây, giới khoa học có thể xác định chính xác thời điểm hình thành và những gì nó gây ra cho Mặt Trăng cũng như toàn Hệ Mặt Trời thời kỳ đó.

Cột mốc phía trước

Artemis III sẽ chưa thực hiện được điều này. Thời điểm đổ bộ Mặt Trăng hiện được dự kiến thuộc về Artemis IV, khởi hành vào đầu năm 2028.

Trước mắt, sứ mệnh thứ ba phải chứng minh một điều kém hào nhoáng hơn nhưng mang tính quyết định cho tương lai cả chương trình: rằng tàu vũ trụ, quy trình vận hành và những con người sẽ thực hiện sứ mệnh trong tương lai có thể phối hợp ăn ý và an toàn với nhau.

Đây chính là bước đệm bạn không thể bỏ qua — bởi đưa con người trở lại bề mặt Mặt Trăng không cho phép bất kỳ sai sót nào.