ASML: "Chúng tôi không bán được gì ở châu Âu", kêu gọi EU tạo cầu cho chip nội địa

ASML là công ty lớn nhất châu Âu tính theo vốn hóa thị trường, hiện được định giá khoảng 660 tỷ USD, và cũng là nhà cung cấp duy nhất hệ thống quang khắc EUV trên toàn cầu. Thế nhưng trong nửa đầu năm 2026, doanh thu của hãng tại châu Âu lại ở mức 0% — một con số gây sốc đối với một doanh nghiệp đặt trụ sở tại Hà Lan.

Máy quang khắc EUV của ASML

Từ 5% xuống 0% chỉ trong vài năm

Ông Frank Heemskerk, Phó chủ tịch cấp cao phụ trách các vấn đề công tại ASML, đã nói thẳng trong một phiên thảo luận tại trung tâm văn hóa – chính trị De Balie (Hà Lan):

"Chúng tôi bán được đúng con số không ở châu Âu. Bởi vì châu Âu không đầu tư, và bởi vì không có nhà máy chip nào được xây dựng tại châu Âu. Điều đó thực sự đáng lo ngại."

Dữ liệu từ các báo cáo nhà đầu tư của ASML cho thấy xu hướng đi xuống rõ rệt theo từng năm:

• 2022: châu Âu chiếm 2% doanh thu
• 2023: 4%
• 2024: 5%
• 2025: 1%
• Nửa đầu 2026: 0%

Nguyên nhân trực tiếp rất đơn giản: không có hãng sản xuất chip châu Âu nào mua thiết bị quang khắc của ASML trong năm 2026.

Vấn đề nằm ở cầu, không phải ở cung

Theo ông Heemskerk, châu Âu đã dành nhiều nguồn lực để trợ cấp xây dựng nhà máy nhưng lại bỏ quên khâu quan trọng hơn: tạo ra nhu cầu thực sự.

"Đơn giản là không có nhu cầu ở đây đối với những cỗ máy chuyên dụng cao cấp như thế này. Đó chính là vấn đề."

ASML đang vận động chính quyền các nước châu Âu tập hợp và bảo đảm nhu cầu đối với chip sản xuất tại châu Âu. Khi các tập đoàn tiêu thụ chip lớn tại châu Âu cam kết mua hàng nội địa, các nhà sản xuất bán dẫn mới có lý do kinh tế để xây dựng hoặc mở rộng nhà máy trong khối.

Hãng cũng cho biết đang trao đổi trực tiếp với Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, đề nghị tận dụng sức mạnh thị trường vốn vẫn tồn tại ở một số lĩnh vực — điển hình như trí tuệ nhân tạo cho công nghiệp.

Châu Âu vẫn đang xây nhà máy chip

Bức tranh không hoàn toàn ảm đạm. Một số dự án bán dẫn lớn vẫn đang được triển khai tại châu Âu:

• Intel vận hành Fab 34 gần Leixlip (Ireland) và mới công bố kế hoạch đầu tư thêm 5 tỷ euro để mở rộng sản xuất CPU trên tiến trình Intel 4 và Intel 3.
• ESMC (do TSMC, Bosch, Infineon và NXP hậu thuẫn) đang xây nhà máy mới gần Dresden với chi phí khoảng 15 tỷ euro, phục vụ chip FinFET 12nm/16nm và planar 22nm/28nm cho ô tô và thiết bị điện tử tiêu dùng.
• Infineon khai trương Smart Power Fab tại Dresden hồi tháng 7/2026, trị giá 5 tỷ euro — khoản đầu tư đơn lẻ lớn nhất trong lịch sử hãng.
• GlobalFoundries khởi công mở rộng Fab 1 tại Dresden từ tháng 3/2026, tập trung vào các tiến trình đặc thù như 22FDX, bộ nhớ eNVM và nút BCD cho IC quản lý nguồn.

Nhà máy sản xuất chip tại châu Âu

Nhưng vẫn thiếu nhà máy tiên tiến nhất

Điểm mấu chốt khiến ASML lo ngại: không dự án nào trong số này là nhà máy tiên tiến sử dụng máy quang khắc EUV, chứ chưa nói tới High-NA EUV thế hệ mới. Các nhà máy châu Âu hiện tại và trong tương lai gần chỉ dùng thiết bị trưởng thành, chi phí thấp hơn nhiều so với EUV hay DUV immersion.

Một vấn đề khác là ngay cả chip cao cấp sản xuất tại Ireland hay ESMC cũng phải vận chuyển sang khu vực khác để đóng gói. Điều này đồng nghĩa châu Âu đã đánh mất phần lớn năng lực sản xuất chip phức tạp trọn gói trong nội khối.

Hệ quả là hiện chưa có nhiều lý do chiến lược để chính quyền châu Âu tạo cầu cho chip "Made in Europe" — bởi những con chip đó có thể không được lắp ráp, không được sản xuất, hoặc không được phát triển hoàn toàn tại châu Âu.

Góc nhìn cho Việt Nam

Câu chuyện của ASML là bài học đáng tham khảo với các nền kinh tế đang muốn xây dựng ngành bán dẫn từ đầu, trong đó có Việt Nam. Việc thu hút nhà máy là cần thiết, nhưng nếu thiếu hệ sinh thái khách hàng nội địa và nhu cầu thực, chuỗi cung ứng rất dễ rơi vào tình trạng "có nhà máy mà không có đơn hàng bền vững". Song song với ưu đãi đầu tư, việc phát triển nguồn nhân lực thiết kế chip và kết nối doanh nghiệp công nghệ trong nước với các nhà sản xuất sẽ mang tính quyết định hơn về dài hạn.