Bác sĩ cuối cùng cũng học cách kiểm soát hội chứng cai thuốc chống trầm cảm

Việc ngừng sử dụng thuốc chống trầm cảm (SSRI) sau một thời gian dài có thể gây ra những triệu chứng cai nghiện dữ dội, từ mất ngủ, chóng mặt đến cảm giác "sống trong mơ", một trải nghiệm đã được nhiều bệnh nhân phản ánh nhưng thường bị giới chuyên môn bỏ qua. Giờ đây, làn sóng nghiên cứu mới đang buộc giới y khoa phải nhìn nhận lại toàn bộ cách tiếp cận với nhóm thuốc này, thúc đẩy các hướng dẫn lâm sàng chi tiết về việc giảm liều và mở ra một mô hình điều trị kết hợp an toàn hơn.

Sự phổ biến của SSRI và mặt trái bị lãng quên

Trong gần bốn thập kỷ kể từ khi được phê duyệt, thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) đã trở thành "người hùng thầm lặng" trong điều trị trầm cảm và lo âu. Tính đến năm 2026, hơn 16% dân số Mỹ, gần 15% dân số Anh và 14% người Úc đang sử dụng nhóm thuốc này.

Khác với các thuốc chống trầm cảm thế hệ cũ như tricyclics (vốn có nguy cơ gây rối loạn nhịp tim, run rẩy và độc tính cao khi dùng quá liều), SSRI được xem là "an toàn hơn" với các tác dụng phụ nhẹ như buồn nôn, rối loạn giấc ngủ hay rối loạn chức năng tình dục. Chính nhờ hồ sơ an toàn vượt trội này, chúng nhanh chóng trở thành lựa chọn hàng đầu. Tuy nhiên, theo một nghiên cứu đăng trên tạp chí New Scientist năm 2026, chính sự "an toàn" này lại trở thành con dao hai lưỡi, khiến các bác sĩ và bệnh nhân chủ quan, không theo dõi sát sao việc dùng thuốc.

Hình ảnh minh họa về bệnh nhân đang dùng thuốc chống trầm cảm

Khi việc dừng thuốc trở thành cơn ác mộng

Tiến sĩ Mark Horowitz, một nghiên cứu sinh tâm thần học tại NHS Anh, đã có trải nghiệm cay đắng khi tự mình cai thuốc escitalopram sau 10 năm sử dụng. Dù đã giảm liều từ từ trong vài tháng, ông vẫn phải hứng chịu các cơn hoảng loạn, mất ngủ và cảm giác "như đang mất kết nối với thực tại". Ông phải quay lại dùng thuốc chỉ vì không thể chịu nổi các triệu chứng cai.

"Các hướng dẫn ở Mỹ nói rằng bạn có thể ngừng thuốc chống trầm cảm trong khoảng 6 tuần. Nhưng với tôi, quá trình đó mất tới 6 năm."

Hiện tượng này không đơn lẻ. Một nghiên cứu của Horowitz công bố năm ngoái khảo sát hơn 300 người ngừng thuốc cho thấy gần 80% gặp phải các triệu chứng cai, trong đó 45% ở mức độ trung bình đến nghiêm trọng: đau đầu, chóng mặt, "rùng điện não" (brain zaps) hay cảm giác như bị "điện giật" trong đầu.

Đáng lo ngại hơn, các tác dụng phụ này thường bị chẩn đoán nhầm là sự tái phát của bệnh trầm cảm, khiến bệnh nhân lại được kê đơn tiếp tục dùng thuốc. Như Steve Hyman, nhà thần kinh học tại Đại học Harvard, thẳng thắn chỉ trích: "Việc không nhận diện được hội chứng cai dẫn đến việc bệnh nhân bị 'bơ' hoặc bị hiểu lầm là tái phát, từ đó ép họ phải điều trị dài hạn hơn."

Nguy cơ tiềm ẩn của việc dùng thuốc dài hạn

Không chỉ dừng ở hội chứng cai, các nghiên cứu gần đây còn hé lộ những rủi ro khác của việc lạm dụng SSRI kéo dài:

• Nguy cơ tim mạch: Nghiên cứu của Bệnh viện Đại học Copenhagen cho thấy người dùng SSRI trên 6 năm có nguy cơ tử vong do ngừng tim tăng 74%.
• Suy giảm nhận thức: Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra người cao tuổi (70-80 tuổi) dùng SSRI có mức độ suy giảm nhận thức nhanh hơn đáng kể.
• Tích tụ protein tau: Protein tau, dấu hiệu đặc trưng của bệnh Alzheimer, được tìm thấy nhiều hơn ở người dùng SSRI, dù mối quan hệ nhân quả vẫn chưa được xác định rõ ràng.

Minh họa về tác động của thuốc lên não bộ

Tuy nhiên, giới chuyên môn vẫn còn những ý kiến trái chiều. Tiến sĩ Salvador Guinjoan tại Đại học Texas A&M cho rằng: "Nguy cơ khi để trầm cảm không được điều trị vẫn lớn hơn nhiều so với tác dụng phụ của việc cai thuốc." Trong khi đó, bà Rebecca Strawbridge tại King's College London ghi nhận: "Có người trải nghiệm rất tiêu cực với thuốc, nhưng cũng có người được cứu sống nhờ chúng."

Một mô hình điều trị mới: từ từ, thận trọng và đa dạng

Sự thay đổi căn bản đang đến từ chính các hướng dẫn lâm sàng. Năm nay, Hiệp hội Dược lý Tâm thần Lâm sàng Mỹ (ASCP) đã chính thức khuyến nghị các bác sĩ đánh giá lại giá trị của đơn thuốc tâm thần ít nhất mỗi năm một lần. Trước đó, hướng dẫn của NHS Anh và Úc từng xem nhẹ hội chứng cai, nhưng giờ đây họ đã cập nhật quy trình chi tiết về cách giảm liều.

Tiến sĩ Horowitz, người sáng lập phòng khám Outro Health chuyên hỗ trợ cai thuốc an toàn, nhấn mạnh phương pháp giảm liều "siêu chậm": Bệnh nhân chỉ nên giảm liều ở mức cơ thể có thể chịu được. Nếu xuất hiện triệu chứng cai, họ nên giữ nguyên liều cho đến khi ổn định, thậm chí tăng nhẹ nếu cần thiết. Phương pháp này đòi hỏi dùng thuốc dạng lỏng thay vì viên nén để có thể chia liều chính xác đến từng miligam.

Bên cạnh đó, các liệu pháp không dùng thuốc như tập thể dục, trị liệu nhận thức hành vi (CBT), chánh niệm và thiền định đang được đưa vào danh sách "điều trị đầu tay" cho các trường hợp trầm cảm nhẹ tại Anh và xứ Wales.

Hình ảnh về các liệu pháp thay thế như tập thể dục

Ý nghĩa đối với người dùng tại Việt Nam

Ở Việt Nam, tình trạng sử dụng thuốc chống trầm cảm cũng đang gia tăng, trong khi nhận thức của cả bệnh nhân lẫn một bộ phận bác sĩ về hội chứng cai còn rất hạn chế. Việc người bệnh tự ý ngưng thuốc hoặc giảm liều theo cảm tính là khá phổ biến, dẫn đến các triệu chứng khó chịu và dễ bị chẩn đoán nhầm là bệnh nặng hơn.

Chuyên gia khuyến cáo người dùng Việt Nam:

• Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi có ý định ngừng hoặc giảm liều, kể cả khi cảm thấy tốt hơn.
• Yêu cầu bác sĩ xây dựng lộ trình giảm liều chậm, có kiểm soát dựa trên phản ứng của cơ thể.
• Kết hợp thay đổi lối sống: tập thể dục đều đặn, trị liệu tâm lý, và duy trì kết nối xã hội – những yếu tố đã được chứng minh giúp ích tương đương thuốc trong điều trị trầm cảm nhẹ và trung bình.

"Bạn cần thời gian, cần sự hỗ trợ và cần trị liệu. Chúng ta cần bắt đầu cho phép cả bác sĩ lẫn bệnh nhân đi xa hơn việc chỉ dựa vào thuốc." – Mark Horowitz

Cuộc cách mạng trong cách nhìn nhận về SSRI không phải là tẩy chay chúng. Với những người mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế hoặc trầm cảm nặng đe dọa tính mạng, SSRI vẫn là phao cứu sinh. Nhưng với phần lớn trường hợp, các loại thuốc này nên được xem là một phần của bộ giải pháp điều trị toàn diện, chứ không phải là "chìa khóa vạn năng".