Bệnh thận bí ẩn CKDu đã âm thầm xuất hiện tại Texas — và có thể là hồi chuông cảnh báo cho Việt Nam

Căn bệnh suy thận mãn tính chưa rõ nguyên nhân (CKDu), từng được xem là "án tử" của công nhân mía đường tại Trung Mỹ, đã chính thức được xác nhận xuất hiện tại bang Texas, Mỹ, trong một nghiên cứu công bố vào tháng 3/2025. Các nhà khoa học cảnh báo rằng biến đổi khí hậu và cường độ lao động khắc nghiệt đang biến căn bệnh này thành một cuộc khủng hoảng y tế công cộng thầm lặng, đặc biệt đối với những người lao động nhập cư không được tiếp cận hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Bệnh thận CKDu ở công nhân tại Houston

Sự xuất hiện của một "tsunami" chết người

Trong hơn một thập kỷ, bác sĩ Ricardo Nuila tại bệnh viện Ben Taub, Houston, đã chứng kiến một điều kỳ lạ. Những người đàn ông trẻ tuổi, khỏe mạnh, gốc Mexico hoặc Trung Mỹ, thường xuyên được đưa vào phòng cấp cứu trong tình trạng suy thận giai đoạn cuối. Họ không hề có tiền sử tiểu đường, cao huyết áp hay béo phì — những nguyên nhân thông thường gây ra bệnh thận. Điểm chung của họ? Họ đều làm việc lao động nặng nhọc dưới trời nắng nóng, và họ đều phải gánh chịu một căn bệnh mà giới y khoa gọi là CKDu (Chronic Kidney Disease of unknown origin) — bệnh thận mãn tính không rõ nguyên nhân.

Căn bệnh này, còn được gọi là bệnh thận Mesoamerican, từng được coi là "đặc sản" của công nhân cắt mía tại các đồn điền ở El Salvador, Nicaragua và các nước Trung Mỹ khác. Nhưng việc nó xuất hiện tại Texas, nước Mỹ, đã khiến các nhà dịch tễ học như Rebecca Fischer (Đại học Texas A&M) phải đau đầu. Nghiên cứu của Fischer đã phân tích hồ sơ bệnh án của 346 ca suy thận không có bảo hiểm y tế tại các bệnh viện công của Harris County từ 2012-2015, và phát hiện ra rằng 17% số ca không tìm ra nguyên nhân rõ ràng. Con số này ám chỉ hàng ngàn ca bệnh tiềm ẩn khác có thể đang diễn ra trên toàn nước Mỹ.

Cuộc tìm kiếm nguyên nhân: Nắng nóng hay thứ gì khác?

Các nhà khoa học vẫn đang tranh cãi gay gắt về căn nguyên chính xác của CKDu. Một giả thuyết nổi bật cho rằng stress nhiệt và mất nước mãn tính do làm việc trong môi trường quá nóng là thủ phạm chính. Công việc cắt mía đường được so sánh như việc chạy bán marathon mỗi ngày.

Nghiên cứu mẫu máu và nước tiểu tại Nicaragua

Tuy nhiên, Rebecca Fischer không tin rằng chỉ có nhiệt độ là đủ. Bà chỉ ra rằng CKDu cũng xuất hiện ở những người nuôi tôm - công việc không hề phải chịu đựng cái nóng khắc nghiệt như cắt mía. Bà nghi ngờ sự kết hợp của nhiều yếu tố: thuốc trừ sâu, kim loại nặng, nước uống ô nhiễm và lạm dụng thuốc giảm đau như ibuprofen. Nhiệt độ nóng và mất nước có thể chỉ là "yếu tố phức tạp" làm trầm trọng thêm tổn thương từ các tác nhân khác.

"Số phận" của những người lao động thầm lặng

Câu chuyện về những bệnh nhân CKDu tại Texas gắn liền với câu chuyện buồn về người lao động nhập cư. Họ thường là những người không có giấy tờ hợp lệ, không có bảo hiểm y tế, và làm những công việc lao động chân tay bị bỏ quên nhất.

Một nghiên cứu nhỏ của bác sĩ Bethany Boggess Alcauter với công nhân xây dựng ở khu vực Houston cho thấy nước tiểu của họ trước khi bắt đầu ca làm đã sẫm màu như nước Coca-Cola — dấu hiệu của tình trạng mất nước nghiêm trọng. Nhiều công nhân phải chịu đựng việc bị hạn chế nghỉ giải lao và không được đáp ứng đủ nước uống trong những ngày nắng nóng gay gắt. Luật pháp Texas thậm chí đã cấm các chính quyền địa phương ban hành các quy định bắt buộc về giải lao và bổ sung nước cho công nhân.

Sự kỳ thị và nỗi sợ bị trục xuất khiến những người lao động này gần như "tàng hình" trước hệ thống y tế. Họ không tham gia chương trình nghiên cứu, không đi khám bệnh định kỳ, và chỉ đến bệnh viện khi cơ thể đã kiệt quệ hoàn toàn. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: không có dữ liệu thì không có kinh phí nghiên cứu, không có nghiên cứu thì không có cơ chế bảo vệ.

Bác sĩ Rebecca Fischer trang bị đồ bảo hộ

"Tôi thực sự lo lắng những người này sẽ rơi qua kẽ hở và chết," - Jason Glaser, CEO của La Isla Network, một tổ chức bảo vệ người lao động, cảnh báo.

Nỗi ám ảnh của ngành y tế và lời cảnh báo cho tương lai

Sự xuất hiện của CKDu tại Texas đã gióng lên một hồi chuông cảnh báo không chỉ cho nước Mỹ. Với biến đổi khí hậu làm nhiệt độ tăng cao ở nhiều khu vực, và xu hướng di cư lao động ngày càng phổ biến, CKDu được The New England Journal of Medicine mô tả là "căn bệnh tiền phong của kỷ nguyên biến đổi khí hậu".

Đối với nhóm ngành công nghệ và khoa học dữ liệu (tech angle), bài toán này đang mở ra một thị trường mới cho các giải pháp từ công nghệ:

• Các thiết bị IoT và cảm biến đeo thông minh có thể đo thân nhiệt, nhịp tim, và mức độ mất nước theo thời gian thực, cảnh báo sớm cho công nhân và quản lý.
• Nền tảng trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích dữ liệu từ các thiết bị để dự đoán nguy cơ bệnh thận trước khi phải chạy thận.
• Hệ thống quản lý sức khỏe lao động dựa trên dữ liệu lớn (Big Data) có thể giúp kiểm tra và giám sát tình trạng thận của người lao động thường xuyên mà không cần đến cơ sở y tế.
• Các ứng dụng di động cung cấp thông tin về chế độ dinh dưỡng và bù nước điện giải, phù hợp với văn hóa lao động của từng vùng miền.

Bài học từ Texas là lời cảnh tỉnh cho các quốc gia có nền nông nghiệp và xây dựng phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Đã đến lúc, sức khỏe của người lao động không chỉ còn là vấn đề y tế đơn thuần mà phải được xem là một vấn đề an ninh kinh tế và an toàn công nghệ cần được giải quyết với sự chung tay của nhiều ngành.