Bộ An ninh Nội địa Mỹ bị tố cáo dùng luật hải quan để do thám nhà báo và tổ chức phi lợi nhuận

Chính quyền Trump đang triển khai một thủ đoạn pháp lý ít người biết đến nhằm thu thập thông tin cá nhân của nhà báo, tổ chức phi lợi nhuận và công đoàn, gây chấn động giới bảo vệ quyền tự do dân sự. Bằng cách sử dụng điều khoản liên quan đến kiểm tra hải quan (19 USC 1509), Bộ An ninh Nội địa (DHS) có thể yêu cầu các công ty công nghệ cung cấp dữ liệu mà không cần bất kỳ sự chấp thuận nào từ thẩm phán, một hành vi bị coi là "lạm quyền trắng trợn".

Hình ảnh minh họa các đặc vụ liên bang Mỹ trong một chiến dịch tuần tra

Điều khoản luật 'ẩn' bị biến thành công cụ giám sát

Điều luật 19 USC 1509 vốn được thiết kế để phục vụ công tác kiểm tra hàng nhập khẩu, xác định xem các loại thuế và phí hải quan có được nộp đúng hay không. Tuy nhiên, DHS đã lợi dụng sức mạnh "kiểm tra hồ sơ" của điều luật này để vươn tới cả những dữ liệu cá nhân nhạy cảm, bao gồm cả hồ sơ điện thoại và thông tin tài khoản mạng xã hội.

Chris Duncan, cựu luật sư của Bộ An ninh Nội địa, bày tỏ sự phẫn nộ: "Những điều luật này chẳng liên quan gì đến một vụ việc tại nhà thờ, một bài đăng mạng xã hội hay thậm chí là vấn đề nhập cư. Đây là hành vi sai trái ở mọi cấp độ." John Roth, cựu Tổng thanh tra DHS giai đoạn 2014-2017, cũng lên án: "Đây là sự lạm dụng trát đòi hầu tòa trong mọi trường hợp. Đây không phải là một vụ hải quan, không phải là vi phạm hải quan."

Nhà báo bị theo dõi trong im lặng

Vụ việc điển hình nhất liên quan đến nhà báo Georgia Fort tại Minneapolis. Cô bị DHS thu thập sáu tháng hồ sơ điện thoại từ nhà mạng T-Mobile, bao gồm hơn 10.000 cuộc gọi và tin nhắn, mà không hề hay biết. Mãi đến giữa tháng 7, các luật sư của cô mới "kinh ngạc" khi phát hiện ra điều này. Trước đó, một thẩm phán đã hai lần từ chối yêu cầu khám xét kênh YouTube của Fort và nhà báo Don Lemon vì cho rằng chính phủ chưa đủ căn cứ, thậm chí yêu cầu phải thông báo cho họ để có cơ hội phản đối.

Tuy nhiên, chỉ một tháng sau khi rút lại yêu cầu, DHS lập tức dùng một "chiêu trò" khác: gửi trát đòi hầu tòa hành chính tới Google, yêu cầu cung cấp thông tin tài khoản YouTube mà không cần thẩm phán phê chuẩn, đồng thời yêu cầu giữ bí mật tuyệt đối.

Caitlin Vogus, cố vấn cấp cao tại Freedom of the Press Foundation, chỉ ra mối nguy hiểm: "Không có thẩm phán nào trong quy trình này. Không có cơ quan độc lập nào xem xét liệu yêu cầu đó có hợp pháp hay không. Điều này cực kỳ nguy hiểm vì dữ liệu thu được có thể giúp chính phủ khám phá ra các nguồn tin bí mật của nhà báo."

Google kháng cự, T-Mobile hợp tác

Đáng chú ý, Google đã từ chối tuân thủ trát đòi hầu tòa của DHS với lý do không có bằng chứng cho thấy yêu cầu này liên quan đến điều tra hải quan. Một phát ngôn viên của Google khẳng định công ty luôn xem xét kỹ lưỡng mọi yêu cầu dữ liệu để đảm bảo tính hợp pháp và sẽ phản đối nếu yêu cầu quá rộng hoặc sai quy trình.

Trong khi đó, T-Mobile từ chối bình luận về lý do cụ thể khi giao nộp dữ liệu của nhà báo Fort, chỉ đưa ra tuyên bố chung chung rằng họ "xem xét cẩn thận các yêu cầu của chính phủ và tuân thủ luật pháp".

Làn sóng lạm dụng diện rộng

Không chỉ dừng lại ở các nhà báo, DHS còn sử dụng điều luật 1509 để "vạch mặt" những người chỉ trích lực lượng ICE, thu thập thông tin tài chính của các tổ chức công đoàn lớn như SEIU, Communications Workers of America, và tổ chức phi lợi nhuận Sunrise Movement. Tất cả các tổ chức này đều không bị cáo buộc phạm tội, và DHS không đưa ra lý do giải thích.

Nathan Freed Wessler, luật sư tại ACLU, cho biết: "Không thể biết chính xác số lượng trát đòi hầu tòa này, nên không có cách nào để tòa án, nhà lập pháp hay công chúng có thể kiểm soát sự lạm quyền của nhánh hành pháp."

Chiến lược né tránh phán quyết của tòa

Điểm đáng lo ngại nhất là DHS thường rút lại trát đòi hầu tòa ngay khi bị khiếu nại ra tòa, trước khi thẩm phán kịp đưa ra phán quyết về tính hợp pháp. Trong một vụ việc vào năm ngoái, DHS đã phải rút lại yêu cầu với Meta chỉ một ngày sau khi hai bên trình bày quan điểm trước tòa. Điều này cho thấy một chiến lược có chủ đích: tránh để tòa án ra phán quyết rằng công cụ đáng sợ này là bất hợp pháp.

Lauren Regan, giám đốc điều hành Trung tâm Bảo vệ Tự do Dân sự, nhận định: "Họ không muốn thẩm phán tước đi công cụ đáng sợ này vì họ đang thu được lợi ích từ nó. Một khi tòa án ra phán quyết rằng điều luật này không được phép sử dụng, mọi chuyện sẽ kết thúc."

Quyền riêng tư của người dùng và gánh nặng tài chính

Mối lo ngại lớn nhất là chi phí và gánh nặng pháp lý bị đẩy sang người dùng. F Mario Trujillo từ Electronic Frontier Foundation nhấn mạnh: "Nếu người dùng thuê luật sư, họ sẽ phải tốn hàng chục nghìn đô la để chống lại những trát đòi hầu tòa này. Các công ty công nghệ đang đẩy chi phí và gánh nặng đó lên người dùng và các tổ chức phi lợi nhuận."

Lauren Regan chỉ trích thêm: "Họ muốn mọi người nghĩ rằng họ sẽ bảo vệ quyền riêng tư, nhưng thực ra họ đang chuyển toàn bộ trách nhiệm lên vai người dùng." Đây là một hồi chuông cảnh tỉnh cho cộng đồng công nghệ và người dùng internet tại Việt Nam về tầm quan trọng của việc bảo vệ dữ liệu cá nhân trước các yêu cầu của chính phủ, đồng thời cho thấy sự cần thiết của các cơ chế giám sát độc lập đối với quyền lực nhà nước trong kỷ nguyên số.