Khi bí mật quốc gia bị coi là tài sản cá nhân của tổng thống

Bộ Tư pháp Mỹ đang bảo vệ một lập luận pháp lý gây tranh cãi: Đạo luật Hồ sơ Tổng thống (Presidential Records Act) là vi phạm hiến pháp, và mọi tài liệu của Nhà Trắng thuộc quyền sở hữu cá nhân của tổng thống. Tại phiên điều trần của Tòa án Phúc thẩm D.C. tuần trước, một thẩm phán đã đặt câu hỏi thẳng thắn về hệ quả của lập luận này — và câu trả lời của chính phủ khiến giới bảo vệ tự do báo chí lo ngại.

Tài liệu giải mật của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA)

Câu hỏi "bán trên eBay" và câu trả lời của chính phủ

Vụ kiện bắt nguồn từ một bản ghi nhớ của Bộ Tư pháp tuyên bố Đạo luật Hồ sơ Tổng thống vi hiến. Freedom of the Press Foundation (FPF) cùng tổ chức Citizens for Responsibility and Ethics in Washington (CREW) đã khởi kiện nhằm ngăn chặn việc "tư nhân hóa" hồ sơ tổng thống, và hồi tháng 5 đã giành được lệnh cấm tạm thời buộc Nhà Trắng tuân thủ luật.

Tại phiên điều trần phúc thẩm, hội đồng xét xử tỏ rõ hoài nghi với lập luận của chính phủ. Thẩm phán Patricia Millett đặt câu hỏi:

"Vậy tổng thống có thể rao bán trên eBay toàn bộ bí mật an ninh quốc gia của chúng ta cho người trả giá cao nhất không?"

Câu trả lời của phía chính phủ, tóm lại, là: "Có".

Đây không chỉ là một câu hỏi mang tính giả định. Nếu hồ sơ tổng thống thực sự trở thành tài sản cá nhân, ranh giới giữa an ninh quốc gia và lợi ích tư nhân sẽ bị xóa nhòa — với hệ quả khó lường đối với cả hệ thống bảo mật của chính phủ Mỹ.

Giải mật có chọn lọc và bài toán minh bạch

Song song với nỗ lực thay đổi khung pháp lý, Nhà Trắng còn bị chỉ trích vì các "chiến dịch giải mật" mang tính hình thức. Đầu tháng này, một lực lượng đặc nhiệm về "minh bạch" do nhà báo kiêm bình luận viên John Solomon dẫn dắt đã công bố các tài liệu liên quan đến việc cựu Tổng thống Donald Trump lưu giữ hồ sơ mật. Trên thực tế, phần lớn tài liệu này đã được công khai từ nhiều năm trước.

Đáng chú ý, Solomon còn là một trong những đại diện chính thức của Trump tại Cơ quan Lưu trữ Quốc gia, cùng với Giám đốc FBI Kash Patel. Vị trí này cho phép ông tiếp cận đặc biệt với hồ sơ tổng thống, trong khi những người yêu cầu thông tin theo Đạo luật Tự do Thông tin (FOIA) có thể phải chờ nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ.

Các ví dụ tương tự trong nhiệm kỳ này bao gồm:

• Gần như toàn bộ tài liệu do nhóm của cựu Giám đốc Tình báo Quốc gia Tulsi Gabbard công bố, từ chủ đề "bê bối luận tội 2019" đến "trò lừa Nga"
• Các bản ghi nhớ chọn lọc về cuộc điều tra của FBI liên quan đến việc sa thải cựu Giám đốc James Comey
• Việc "giải mật" hồ sơ vụ ám sát John F. Kennedy và Martin Luther King Jr., phần lớn là tài liệu đã từng được công bố

Trong khi đó, chính quyền lại đang làm suy yếu các văn phòng FOIA và gạt ra ngoài lề các chuyên gia chuyên nghiệp tại Cơ quan Lưu trữ Quốc gia — hai trụ cột của tính minh bạch trong bộ máy chính phủ.

Rủi ro từ việc chính trị hóa quá trình giải mật

Việc giải mật có chọn lọc không phải là vấn đề mới. Chính quyền George W. Bush từng nổi tiếng với việc thổi phồng thông tin tình báo để củng cố ý định xâm lược Iraq — một tiền lệ cần được ghi nhớ trong bối cảnh hiện tại.

Ngoài ra, chính quyền Trump còn thu hồi quyền truy cập thông tin mật của các quan chức tình báo bất đồng quan điểm, đồng thời hạn chế quyền tiếp cận thông tin mật của các quan chức quốc phòng cần chúng để thực hiện nhiệm vụ. Mục tiêu khá rõ ràng: ngăn chặn từ đầu việc hình thành những thông tin tình báo bất lợi hoặc mâu thuẫn với chính sách.

Không ai phản đối việc chính quyền giải mật thông tin — điều đó là cần thiết. Nhưng giải mật phải mang tính hệ thống, toàn diện và trung thực, chứ không phải một chiến dịch tuyên truyền do người nộp thuế chi trả.

Bài học cho hệ thống bảo mật và minh bạch

Với độc giả Việt Nam theo dõi lĩnh vực an ninh mạng và quản trị dữ liệu, câu chuyện này mang lại một góc nhìn đáng suy ngẫm: việc phân định rõ ràng giữa dữ liệu công và dữ liệu tư không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề thể chế. Khi ranh giới đó bị xóa nhòa, các cơ chế bảo mật — dù hiện đại đến đâu — cũng trở nên vô nghĩa trước quyền lực chính trị.

Việc bảo vệ hồ sơ công, đảm bảo quyền tiếp cận thông tin và duy trì tính toàn vẹn của quy trình giải mật là những nền tảng mà bất kỳ hệ thống quản trị dữ liệu hiện đại nào cũng cần tính đến.