Các công ty AI đang đốt sách, nhóm bảo vệ người tiêu dùng khiếu nại lên FTC

Các công ty AI đang mua số lượng lớn sách giấy, số hóa nội dung để huấn luyện mô hình, rồi tiêu hủy bản gốc. Một nhóm 18 tổ chức dân sự vừa yêu cầu FTC điều tra hành vi bị họ gọi là "tàn phá sách và độc chiếm tri thức" này.

Chiến dịch bí mật "Project Panama" của Anthropic

Sự việc bắt đầu lộ diện qua hồ sơ tòa án trong vụ kiện bản quyền Bartz v. Anthropic PBC. Tài liệu nội bộ tiết lộ Anthropic vận hành chiến dịch quét và tiêu hủy sách mang tên "Project Panama" — được mô tả trong bản ghi nhớ năm 2024 là "nỗ lực quét phá hủy toàn bộ sách trên thế giới".

Điều đáng chú ý, Anthropic cố tình giữ bí mật chiến dịch này. Tài liệu tòa án ghi rõ:

"Chúng tôi đặt mã hiệu vì không muốn ai biết chúng tôi đang làm việc này... Việc này không được chia sẻ với bất kỳ ai bên ngoài Anthropic."

Vì sao sách giấy lại quý giá với AI?

Sách cũ trở nên vô giá trong đào tạo AI vì chúng "không bị ô nhiễm" bởi văn bản do AI tạo ra — điều đang len lỏi vào các tác phẩm xuất bản gần đây. Ngoài ra, tiêu hủy sách sau khi quét giúp công ty tiết kiệm chi phí lưu kho.

Trong một số trường hợp, hoạt động "quét rồi tiêu hủy" có thể được coi là sử dụng hợp pháp (fair use). Tòa án quận trong vụ Bartz từng chấp nhận lập luận rằng số hóa và tiêu hủy sách giấy là một hành vi chuyển đổi hợp pháp. Tuy nhiên, lập luận này không được áp dụng cho Internet Archive.

Amazon cũng dính líu

Anthropic không phải công ty duy nhất. Một báo cáo gần đây cho thấy Amazon cũng tham gia quét và xé nhỏ sách. Cả hai công ty đều không phản hồi yêu cầu bình luận.

Vấn đề gây đau đầu về quan hệ công chúng, một phần vì sự dã man trong việc tiêu hủy sách gắn liền với các chế độ độc tài, một phần vì làn sóng phản đối rộng rãi việc các công ty AI "cướp bóc" tài nguyên công phục vụ lợi ích riêng.

Các trung gian cũng đang chịu áp lực. ISBNdb — đơn vị từng môi giới thu mua sách cho mục đích quét hủy — gần đây đã lên tiếng từ bỏ hoạt động này, tuyên bố đã gỡ bỏ trang quảng cáo dịch vụ "Tìm nguồn sách in cho nhu cầu dữ liệu huấn luyện LLM".

Đơn khiếu nại lên FTC

Các tổ chức dân sự yêu cầu FTC điều tra vì hành vi này ngăn cản các nhà phát triển AI đối thủ và công chúng tiếp cận nguồn tài nguyên này. Kate Oh, cố vấn đặc biệt của Demand Progress Education Fund, phát biểu:

"Cách hành xử bí mật và liều lĩnh của các công ty AI lớn như Anthropic và Amazon cho thấy có khói thật sự ở đây mà FTC cần điều tra."

Bức thư gửi FTC nhấn mạnh:

"Thông qua việc tiêu hủy sách hàng loạt và vĩnh viễn, loại bỏ các nguồn tài nguyên không thể tái tạo khỏi khả năng tiếp cận chung, các công ty AI đang tạo ra một tương lai nơi chỉ những gã khổng lồ giàu có mới có thể xây dựng mô hình AI chất lượng cao và nắm giữ toàn bộ tác phẩm viết của nhân loại — sau khi tiêu hủy bản gốc."

Câu hỏi chưa có lời đáp

Điều đáng lo ngại nhất mà các nhà hoạt động đặt ra: liệu có tác phẩm nào đã bị chuyển hoàn toàn vào mô hình AI mà không còn bản sao vật lý nào? Và điều quan trọng là — không ai có thể kiểm chứng, vì các công ty AI từ chối tiết lộ dữ liệu huấn luyện.

Bức thư yêu cầu FTC trả lời câu hỏi cốt lõi: "Hồ sơ công khai không xác lập được — và không thể xác lập từ bên ngoài — tần suất sách bị tiêu hủy là bản sao cuối cùng hoặc trong số ít bản sao còn sót lại của một tác phẩm."

Liên hệ với bối cảnh Việt Nam

Tại Việt Nam, vấn đề số hóa tri thức cũng đang được quan tâm khi các thư viện và nhà xuất bản chuyển đổi số. Bài học từ vụ việc này nhắc nhở rằng việc bảo tồn bản gốc, minh bạch trong thu thập dữ liệu và tôn trọng bản quyền tác giả cần được đặt lên hàng đầu khi phát triển AI — tránh biến câu chuyện phát triển công nghệ thành cuộc khủng hoảng văn hóa và tri thức.