Các nhà nghiên cứu Oxford: Hạnh phúc nên trở thành thước đo mới của AI

Các nhà nghiên cứu tại Viện Internet Oxford (OII) vừa công bố một bài báo khoa học đề xuất rằng Liên minh châu Âu nên bổ sung một mục tiêu thứ ba cho ngành AI: hạnh phúc của con người. Theo nhóm nghiên cứu do Giáo sư Sandra Wachter dẫn đầu, người dân đang gián tiếp tài trợ cho thế hệ công nghệ tiếp theo thông qua tiền thuế, ưu đãi thuế và quyền truy cập vào đất đai, nước, năng lượng, hạ tầng cùng dữ liệu — nên họ xứng đáng nhận lại nhiều hơn lời hứa về tăng trưởng kinh tế.

Khi "giảm tác hại" vẫn chưa đủ

Bài nghiên cứu mang tên "Optimising for happiness in EU technology policy to repay public subsidies for AI" được đăng trên tạp chí Royal Society Open Science. Nhóm tác giả lập luận rằng việc khiến công nghệ bớt nguy hiểm không đồng nghĩa với việc khiến nó trở nên có ích cho xã hội.

"Làm cho công nghệ ít gây hại hơn không giống với làm cho nó mang lại lợi ích cho xã hội", nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.

Theo OII, hạnh phúc của con người xoay quanh ba trụ cột: sự kết nối với người khác, năng lực bản thân và quyền tự chủ. Đáng chú ý, cả ba đều có thể bị AI bào mòn nếu triển khai thiếu kiểm soát:

• Chatbot giả lập cảm xúc có thể làm giảm giá trị mà con người đặt vào những mối quan hệ thật.
• Phụ thuộc quá mức vào AI khiến kỹ năng của con người bị mai một dần.
• Ảnh hưởng từ AI khiến người dùng khó đưa ra quyết định của riêng mình.
• Trung tâm dữ liệu chiếm dụng đất và nguồn nước, làm mất đi không gian xanh để con người hòa mình với thiên nhiên.

Doanh nghiệp hưởng trợ cấp phải chịu trách nhiệm

Cơ chế mà nhóm nghiên cứu đề xuất khá rõ ràng: các công ty nhận hỗ trợ từ ngân sách công sẽ phải dự báo công nghệ của họ cải thiện hạnh phúc và phúc lợi con người ra sao, đồng thời chịu trách nhiệm giải trình về những lợi ích đó.

Bối cảnh tài chính cho đề xuất này không hề nhỏ. EU đã phân bổ 20 tỷ euro cho các "nhà máy AI" (AI gigafactory), trong khi chương trình GenAI4EU và Digital Europe đang chi 700 triệu euro cho các dự án nghiên cứu AI tạo sinh và siêu máy tính trong khuôn khổ Horizon.

"Công chúng đã trả tiền cho AI thông qua trợ cấp, tài nguyên và dữ liệu, nhưng lại có rất ít tiếng nói về những gì họ nhận được. Chúng tôi tin rằng mọi người xứng đáng có công nghệ giúp họ hạnh phúc hơn. Nếu công chúng đang góp sức xây dựng ngành công nghiệp AI, họ cũng phải được chia sẻ lợi ích từ đó", Giáo sư Sandra Wachter, tác giả chính, phát biểu.

Những cái giá hữu hình từ AI

Đề xuất của OII xuất phát từ thực tế rằng cái giá của AI không chỉ mang tính trừu tượng. Các máy chủ ngày càng dày đặc và mạnh mẽ hơn tiêu tốn nhiều điện năng, có thể đẩy hóa đơn tiền điện của các hộ gia đình lên cao. Các nhà sản xuất bộ nhớ đang ưu tiên chip biên lợi nhuận cao, khiến DRAM và NAND thông thường đắt hơn — kéo theo giá các thiết bị sử dụng chúng. Nguồn nước dùng để làm mát dàn máy chủ cũng đang bị khai thác, trong khi nhiều người coi đây là nguồn tài nguyên quý giá nhất tiếp theo của hành tinh.

Về mặt dữ liệu, phần lớn người dùng không có bất kỳ tiếng nói nào. Các tác phẩm sáng tạo, bài đăng mạng xã hội và tương tác của người dùng đều bị thu thập để huấn luyện các mô hình tiên tiến, kéo theo hàng loạt vụ kiện pháp lý.

Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc khó trích xuất dữ liệu từ các nhà phát triển mô hình và nhà cung cấp đám mây khiến việc đánh giá mức độ tác động môi trường của trung tâm dữ liệu trở nên khó khăn hơn.

Góc nhìn cho Việt Nam

Đề xuất của OII đặt ra câu hỏi đáng suy ngẫm cho các quốc gia đang đẩy mạnh phát triển AI như Việt Nam. Khi Chính phủ đầu tư ngân sách vào hạ tầng tính toán, dữ liệu và các trung tâm AI, cần có cơ chế đo lường lợi ích xã hội thực chất — không chỉ đếm số GPU hay số mô hình huấn luyện, mà còn cả tác động đến việc làm, kỹ năng người lao động, quyền riêng tư và chất lượng sống.

Liệu các hãng công nghệ có lắng nghe? Ngay cả những người bi quan đôi khi cũng bất ngờ theo hướng tích cực, nhưng trong một ngành mà lợi nhuận thường lấn át thiện chí, còn quá sớm để kỳ vọng. Dù vậy, ý tưởng biến hạnh phúc thành một chỉ số KPI chính thức cho AI là lời nhắc rằng công nghệ chỉ thực sự thành công khi nó phục vụ con người.