Cha đẻ GOV.UK cảnh báo cơn sốt AI có thể khiến Anh bị 'khóa chặt' vào các nhà cung cấp

Mike Bracken, người sáng lập dịch vụ công trực tuyến GOV.UK, vừa đưa ra cảnh báo đáng chú ý: nước Anh có nguy cơ đánh đổi sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp công nghệ nước ngoài để lấy một sự lệ thuộc còn sâu sắc hơn vào một vài ông lớn AI.

Ông cho rằng chính phủ và nhiều tổ chức đang dần đánh mất quyền kiểm soát các hệ thống trọng yếu khi ngày càng dồn nhiều phụ thuộc công nghệ vào hoạt động của mình.

Chủ quyền mất dần theo từng quyết định "hợp lý"

Theo Bracken, các tổ chức hiếm khi mất chủ quyền trong một cơn khủng hoảng. Họ mất nó dần dần, qua từng quyết định nghe có vẻ hợp lý.

"Rủi ro lớn nhất mà nhiều tổ chức đối mặt ngày nay không phải là có ai đó tước quyền kiểm soát khỏi họ. Mà là họ dần dần trao nó đi. Mỗi quyết định công nghệ đều có thể khiến việc đổi hướng trong tương lai trở nên khó khăn hơn hoặc dễ dàng hơn."

Cảnh báo này được đưa ra trong bối cảnh nhiều chính phủ đang đổ tiền vào "AI chủ quyền" — khái niệm thường gắn với năng lực tính toán trong nước, các mô hình nội địa, hoặc hạ tầng nhằm giảm phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài.

Sở hữu hạ tầng chưa chắc đã có chủ quyền

Bracken cho rằng cách tiếp cận đó bỏ qua một điểm căn bản hơn. Theo ông, chủ quyền không nhất thiết nằm ở việc sở hữu hạ tầng hay công nghệ bên dưới một dịch vụ. Điều quan trọng là liệu một tổ chức còn có thể tự đưa ra quyết định của mình khi hoàn cảnh thay đổi hay không.

Vấn đề này càng trở nên cấp thiết với AI, khi các tổ chức ngày càng xây dựng dịch vụ quanh những mô hình và nền tảng do một nhóm nhỏ các công ty công nghệ kiểm soát. Việc chuyển sang nhà cung cấp khác sau này có thể khó hơn rất nhiều, một khi những hệ thống đó đã ăn sâu vào khắp hạ tầng và quy trình làm việc của tổ chức.

"Quá thường xuyên, các tổ chức chỉ phát hiện ra mình đã mất đi sự linh hoạt đó khi hoàn cảnh buộc họ phải làm vậy."

Theo Bracken, vấn đề không chỉ giới hạn ở bộ máy chính phủ Anh. Các doanh nghiệp, trường đại học, tổ chức từ thiện và nhiều định chế khác cũng đối mặt với tình huống tương tự khi giao ngày càng nhiều hoạt động cho các nền tảng thuê ngoài và dịch vụ AI.

Lập luận trong cuốn sách mới

Bracken trình bày lập luận của mình trong cuốn sách mới mang tên "Digital Sovereignty: The Power to Decide" (tạm dịch: Chủ quyền số: Quyền được quyết định), đồng tác giả với các cộng sự tại công ty tư vấn Public Digital — nơi ông đồng sáng lập sau khi rời khu vực công.

Ông từng thành lập Cơ quan Dịch vụ Số của Chính phủ Anh (GDS) và giữ vai trò Giám đốc Dữ liệu Chính phủ đầu tiên của nước này.

Trong khi đó, chính phủ Anh đang thúc đẩy phiên bản AI chủ quyền của riêng mình, rót tiền vào hạ tầng tính toán trong nước và mở rộng khả năng tiếp cận năng lực xử lý cần thiết để xây dựng và vận hành các mô hình AI.

Nhưng theo Bracken, việc chỉ đặt hạ tầng trong biên giới quốc gia không đương nhiên mang lại cho một tổ chức quyền kiểm soát thực chất đối với công nghệ mà họ phụ thuộc. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu tổ chức đó có còn khả năng thay đổi nhà cung cấp, công nghệ hoặc chiến lược mà không phát hiện ra rằng nhiều năm quyết định trước đó đã khiến việc này trở nên đắt đỏ đến mức không thể thực hiện.

"Thách thức này vượt xa phạm vi công nghệ. Các câu hỏi về trí tuệ nhân tạo, hạ tầng trọng yếu, khả năng phục hồi quốc gia, năng lực cạnh tranh kinh tế và năng lực nhà nước đang ngày càng gắn với nhau bởi một điều: liệu các tổ chức còn giữ được khả năng đưa ra quyết định và hành động theo chúng, hay bị trói buộc bởi những hệ thống, nhà cung cấp và phụ thuộc mà họ không còn kiểm soát."

Góc nhìn cho Việt Nam

Câu chuyện này không chỉ là vấn đề của nước Anh. Với Việt Nam — nơi các cơ quan nhà nước, ngân hàng và doanh nghiệp đang đẩy mạnh ứng dụng AI, điện toán đám mây và các nền tảng số — bài học từ Bracken cũng đáng để cân nhắc.

Khi tốc độ triển khai được đặt lên hàng đầu, các tổ chức dễ chấp nhận những phụ thuộc công nghệ có vẻ nhỏ nhặt, hợp lý ở từng thời điểm. Nhưng chính những phụ thuộc tích lũy đó có thể thu hẹp đáng kể tự do hành động trong tương lai.

"Mọi tổ chức đều phụ thuộc vào công nghệ. Câu hỏi là liệu công nghệ đó mở rộng tự do hành động của bạn hay âm thầm thu hẹp nó lại."

Với Bracken, gọi AI là "chủ quyền" chẳng có nhiều ý nghĩa nếu bạn vẫn mắc kẹt với bất kỳ ai đã cung cấp nó.