Chính phủ Anh đuổi theo AI trong khi hệ thống CNTT cũ kỹ khiến quốc gia dễ bị tổn thương

Chính phủ Anh đang đẩy mạnh các tham vọng về trí tuệ nhân tạo nhưng lại chậm chạp trong việc thay thế các hệ thống CNTT già cỗi, khiến các bộ ngành trở nên dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công mạng. Đây là kết luận đáng lo ngại từ cơ quan giám sát chi tiêu của Quốc hội Anh.

Ông Geoffrey Clifton-Brown, Chủ tịch Ủy ban Tài khoản Công (PAC) của Hạ viện, đưa ra cảnh báo trên trong báo cáo thường niên lần thứ hai. Ông cho rằng Whitehall đang thất bại trong việc giải quyết các vấn đề công nghệ tồn đọng từ lâu, ngay cả khi AI mang đến cho tội phạm mạng và các quốc gia thù địch những cách thức tấn công mới, tinh vi hơn vào hệ thống chính phủ.

Mối đe dọa AI như một cơn sóng thần

"AI đang tiến đến chính phủ như một cơn sóng thần, và tôi vẫn hoài nghi rằng chính phủ đã sẵn sàng cho thách thức to lớn này."

Đó là nhận định của nghị sĩ đảng Bảo thủ Clifton-Brown. Ông nói rằng các bộ trưởng đã công bố những cải cách nhằm nâng cao năng lực số, nhưng vẫn chưa giải thích được họ sẽ thu hẹp khoảng cách kỹ năng trong bộ máy công vụ như thế nào, và vào thời điểm nào.

Ông cũng lo ngại rằng một cuộc tái cơ cấu khác của Whitehall — lần này liên quan đến việc thành lập Bộ Kinh doanh, Đổi mới, Khoa học và Thương mại — sẽ càng khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn.

Con số không mấy khả quan

Các số liệu thống kê không mang lại nhiều lạc quan. Chỉ 6% công chức làm việc trong các vị trí liên quan đến số và dữ liệu, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 10% mà chính phủ đề ra.

Các chuyên gia cấp cao đặc biệt khan hiếm, và PAC cảnh báo rằng để đạt được mục tiêu này, chính phủ sẽ cần tuyển dụng và giữ chân nhiều chuyên gia hơn nữa.

Vấn đề không chỉ nằm ở con người mà còn ở chính công nghệ. Báo cáo nêu rõ:

"Chính phủ cũng đang thiếu sự khẩn trương đáng lo ngại trong việc giải quyết vấn đề tồn đọng từ lâu về các hệ thống CNTT cũ kỹ, vốn tạo ra rủi ro đáng kể cho an ninh mạng và khiến chính phủ không thể tận dụng được lợi ích của các công nghệ mới."

Gian lận và sai sót tiêu tốn hàng chục tỷ bảng

Báo cáo cũng cảnh báo rằng AI tạo sinh đang trao cho kẻ gian lận những công cụ ngày càng tinh vi, trong khi các bộ ngành chính phủ có nguy cơ tụt lại phía sau. Gian lận và sai sót ước tính tiêu tốn của người nộp thuế từ 55 tỷ đến 81 tỷ bảng Anh mỗi năm.

Ông Clifton-Brown không mấy ấn tượng với những nỗ lực giảm thiểu tổn thất này. Bộ Lao động và Lương hưu (DWP) ước tính đã chi trả vượt mức 9,9 tỷ bảng tiền trợ cấp do gian lận và sai sót trong năm tài khóa 2025-26, tương đương 3,2% chi tiêu của bộ này.

Kế hoạch của DWP là giảm con số đó xuống còn 2,8% vào năm 2028-29. Tuy nhiên, ông Clifton-Brown chỉ ra rằng ngay cả khi thành công, hàng tỷ bảng vẫn sẽ tiếp tục bị thất thoát.

Tình hình tại Bộ Nội vụ cũng không khá hơn. Nhiều năm tồn đọng hồ sơ tị nạn và chi phí leo thang đã dẫn đến những gì ông Clifton-Brown gọi là "những giải pháp nhanh chóng phản tác dụng". Bộ Nội vụ và Bộ Tư pháp đã chi khoảng 4,9 tỷ bảng cho vấn đề tị nạn trong năm 2024-25, và các bộ trưởng sau đó đã hứa hẹn một hệ thống hoàn toàn mới mà không giải thích được nó sẽ vận hành ra sao.

Ứng dụng AI gây tranh cãi trong xử lý tị nạn

Những chỉ trích này xuất hiện trong bối cảnh các nhà vận động về quyền kỹ thuật số tại Open Rights Group kêu gọi Bộ Nội vụ loại bỏ các công cụ AI xử lý hồ sơ tị nạn, với lo ngại về độ chính xác, tính minh bạch và sự giám sát của con người.

Bài học từ những thất bại trong hiện đại hóa CNTT

Báo cáo cũng nhắc nhở rằng việc hiện đại hóa CNTT của chính phủ có thói quen đi chệch hướng. Điển hình là National Savings & Investments (NS&I), đơn vị bắt đầu cải tổ hệ thống CNTT từ năm 2020 với hy vọng cắt giảm chi phí vận hành.

Đến tháng 12 năm 2024, chi phí đã lên tới 3 tỷ bảng — cao hơn 1,3 tỷ bảng so với dự kiến ban đầu. Dự án này đã bị xếp loại "đỏ" từ năm tài khóa 2022-23, nghĩa là khả năng hoàn thành thành công là rất thấp. NS&I thậm chí còn không thể cung cấp cho các nghị sĩ một con số chi tiêu cập nhật hay một thời hạn hoàn thành thực tế.

Ngược lại, Ngân hàng Trung ương Anh (Bank of England) đã cải tổ thành công hệ thống Thanh toán Tổng thời gian thực (Real-Time Gross Settlement) với chi phí 431 triệu bảng, hoàn thành vào tháng 4 năm 2025. PAC đánh giá cao đến mức hướng các khuyến nghị của mình vào Whitehall thay vì Ngân hàng Trung ương, ngụ ý rằng các bộ trưởng nên học hỏi từ tấm gương này.

Ý nghĩa đối với độc giả Việt Nam

Câu chuyện của chính phủ Anh mang lại bài học đáng suy ngẫm cho Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh. Việc chạy theo công nghệ mới như AI tạo sinh mà bỏ quên nền tảng hạ tầng cũ kỹ và thiếu hụt nhân lực số là một công thức rủi ro.

Đầu tư vào hệ thống CNTT hiện đại, đào tạo nhân lực chất lượng cao và xây dựng lộ trình minh bạch cho các dự án chuyển đổi số là những yếu tố then chốt để tránh rơi vào vết xe đổ của Whitehall — nơi tham vọng AI lớn nhưng nền móng công nghệ vẫn còn mong manh.