Cơn khát nước của Big Tech và làn sóng phản kháng toàn cầu

Sự bùng nổ của AI tạo sinh đang kéo theo một cuộc chạy đua xây dựng trung tâm dữ liệu quy mô chưa từng có. Nhưng đằng sau những mô hình ngôn ngữ mạnh mẽ là một cái giá ít ai để ý: nước. Các trung tâm dữ liệu siêu lớn đang tiêu thụ lượng nước tương đương cả một thành phố, và người dân ở nhiều quốc gia đang bắt đầu phản kháng.

Trung tâm dữ liệu siêu lớn tiêu thụ lượng nước khổng lồ

Từ một con số đáng báo động

Sau khi ChatGPT ra mắt vào tháng 11 năm 2022, ngành công nghệ nhanh chóng tung hô chatbot này như dấu mốc của một làn sóng tiến bộ kỹ thuật mới. Phải mất một thời gian, nhu cầu nước phục vụ cho tham vọng đó mới dần lộ rõ.

Tháng 4 năm 2023, một nghiên cứu của Đại học California ước tính rằng việc huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn đứng sau phiên bản đầu tiên của ChatGPT đã tiêu tốn 185.000 gallon nước. Mỗi cuộc trò chuyện kéo dài hay mỗi lần người dùng nhờ chatbot viết một email, về cơ bản, cũng giống như đổ một chai nước xuống cống.

Con số đó từng gây chú ý lớn. Nó trở thành dấu hiệu cảnh báo sớm về những gì sắp tới, khi các công ty quảng bá chatbot như một công nghệ vạn năng có thể thay thế nhà tâm lý học, giáo viên, luật sư, thậm chí cả bạn bè hay người yêu của người dùng.

Những con số mà các công ty không muốn nói tới

Khi lo ngại của công chúng tăng lên, Google và OpenAI công bố số liệu riêng của họ. Các công ty cho rằng mỗi truy vấn tới chatbot chỉ dùng vài giọt nước. Giới nghiên cứu độc lập không mấy ấn tượng, cho rằng các công ty đang nhìn quá hẹp vào lượng nước cần thiết để vận hành và làm mát những trung tâm dữ liệu ngày càng khổng lồ.

Một trung tâm dữ liệu siêu lớn có thể "ngốn" từ 1 đến 5 triệu gallon nước mỗi ngày, tương đương lượng nước của một thành phố 10.000 đến 50.000 dân.

Nhu cầu nước của từng trung tâm dữ liệu cũng đang tiếp tục tăng. Không chỉ vì chúng cần nhiều nước hơn để làm mát khi diện tích và số lượng máy chủ tăng lên. Các GPU dùng để chạy AI tạo sinh tiêu tốn tài nguyên hơn nhiều so với chip và thiết bị lưu trữ truyền thống. GPU chạy căng hơn, tỏa nhiều nhiệt hơn, đồng nghĩa cần thêm năng lượng hoặc nước để làm mát.

Trung tâm dữ liệu cũng không thể dùng bất kỳ loại nước nào; nước phải đủ sạch để không làm hỏng thiết bị và đường ống. Dùng nước uống công cộng vừa dễ hơn vừa rẻ hơn so với tự bỏ chi phí xử lý. Kết quả là các trung tâm dữ liệu cạnh tranh trực tiếp với cộng đồng về nguồn nước sinh hoạt.

Chile: khi cộng đồng viết lại cuộc chơi

Không đâu vấn đề nước của trung tâm dữ liệu lại nóng như ở Chile. Tháng 10 năm 2019, các cuộc biểu tình lớn nổ ra trên khắp cả nước, với một trong những khẩu hiệu chính xoay quanh nước. Thời điểm đó thật không thuận cho Google khi hãng đang đấu tranh để được phê duyệt dự án trung tâm dữ liệu trị giá 200 triệu USD tại Cerrillos, phía tây nam Santiago.

Google đưa ra lời hứa quen thuộc: dự án sẽ mang lại việc làm, thịnh vượng và tạo đà cho đầu tư công nghệ. Thực tế không đơn giản như vậy. Công trình chủ yếu tạo việc làm xây dựng ngắn hạn, không nhiều việc làm dài hạn. Và nó cần rất nhiều nước — thứ mà Cerrillos không dư dả.

Một nhóm cư dân quan tâm đã lập nên tổ chức MOSACAT (Phong trào Cộng đồng Vì Môi trường Xã hội về Nước và Đất), lùng sục mọi thông tin có thể để hiểu dự án sẽ ảnh hưởng gì tới họ.

"Thông thường các báo cáo này dùng ngôn ngữ rất kỹ thuật, trong khi đây là một cộng đồng lao động mà không nhiều người là luật sư hay chuyên gia sinh thái," Sebastián Lehuedé, nhà nghiên cứu tại King's College London, người gốc Chile, giải thích.

Theo dự báo của chính Google, trung tâm dữ liệu tại Cerrillos sẽ dùng 169 lít nước mỗi giây. Chỉ trong một ngày, nó tiêu thụ lượng nước bằng toàn bộ 80.000 cư dân Cerrillos dùng để uống trong cả năm.

Tệ hơn, dự án muốn lấy nước từ một tầng chứa nước ngầm đã bị hạn chế khai thác từ năm 2005. Chỉ vài tuần trước khi cơ quan môi trường chính thức phê duyệt, lệnh hạn chế này được nâng lên thành cấm hoàn toàn khai thác mới.

Chile đã trải qua đợt hạn hán chưa từng có từ năm 2010. Đến năm 2021, hơn một nửa trong số 19 triệu dân sống ở vùng thiếu nước nghiêm trọng, buộc hàng trăm cộng đồng nông thôn phải dựa vào xe bồn chở nước uống.

Các nhà hoạt động địa phương cuối cùng đã xây dựng được hồ sơ chống lại một trong những công ty lớn nhất hành tinh. Tháng 12 năm 2019, họ đưa ra một cuộc trưng cầu ý dân tại Cerrillos về dự án. Kết quả đầy bất lợi cho Google: 49% cử tri phản đối, 38% ủng hộ.

Sau khi chính quyền địa phương và cư dân nộp đơn khiếu nại chống Google vào năm 2020, tháng 2 năm 2022 công ty trình đề xuất mới: làm mát trung tâm dữ liệu hoàn toàn bằng điều hòa không khí thay vì dùng nước.

Ở phía bên kia thành phố, tại Quilicura, sự phản đối cũng dâng cao. Microsoft công bố ý định xây trung tâm dữ liệu tại đây năm 2022, đúng năm Santiago áp dụng quy định cắt nước nghiêm ngặt.

"Các công ty chỉ đáp xuống những nơi như Quilicura để dùng nước, làm khô kiệt vùng đất, mà chẳng trả lại gì cho người dân," Vicente Bardales, thành viên nhóm Phản kháng Môi trường Xã hội Quilicura, nói.

Uruguay và Brazil: làn sóng lan rộng khắp Mỹ Latinh

Kịch bản tương tự diễn ra khắp Mỹ Latinh. Năm sau, thủ đô Montevideo của Uruguay rơi vào tình trạng khẩn cấp khi quốc gia này hứng đợt hạn hán tồi tệ nhất trong 70 năm. Trong lúc người dân biểu tình phản đối việc ngành công nghiệp lãng phí nước, họ phát hiện Google đang lên kế hoạch xây trung tâm dữ liệu tại Canelones, cách Montevideo chưa đầy một giờ đi xe về phía bắc.

"Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ nước ở Uruguay được dùng cho tiêu dùng của con người. Phần lớn dành cho các ngành nông nghiệp lớn như đậu nành, gạo và chế biến gỗ. Giờ đây lại có thêm Google dự định dùng lượng nước khổng lồ," Daniel Pena, nhà nghiên cứu tại Đại học Cộng hòa, cho biết.

Pena phải ra tòa để buộc Bộ Môi trường cung cấp chi tiết kế hoạch dùng nước, và cuối cùng phát hiện khu đất 72 mẫu Anh của Google dự định dùng 2 triệu gallon nước mỗi ngày để làm mát. Người Uruguay từng đấu tranh để đưa nước uống sạch vào hiến pháp như một quyền cơ bản hai thập kỷ trước, và nay họ lo ngại thành quả đó đang tuột khỏi tầm tay.

Người Uruguay nghi ngờ Google chuyển hướng sang nước họ chính vì đã vấp phải phản đối mạnh mẽ tại Chile. Brazil láng giềng đã có hơn 180 trung tâm dữ liệu, dù nhiều vùng thường xuyên hạn hán. Ở ngoại vi Fortaleza, thành phố lớn thứ tư của Brazil, ít nhất bốn trung tâm dữ liệu lớn đang nhắm tới khu thương mại tự do tại Caucaia. Một dự án có diện tích bằng 12 sân bóng đá, chi phí ước tính 10 tỷ USD, về danh nghĩa do một công ty năng lượng gió địa phương sở hữu nhưng thực chất phát triển để phục vụ TikTok — tại khu vực từng trải qua tình trạng hạn hán khẩn cấp trong 16/21 năm giai đoạn 2003–2024.

Bài học cho Việt Nam

Câu chuyện tại Mỹ Latinh không phải chuyện xa xôi. Khi làn sóng trung tâm dữ liệu phục vụ AI dịch chuyển sang Đông Nam Á, các địa phương tại Việt Nam cũng cần tỉnh táo trước những cam kết "hàng xóm thân thiện" của các ông lớn công nghệ.

• Yêu cầu công khai dự báo tiêu thụ nước và điện của dự án, bằng ngôn ngữ dễ hiểu với người dân địa phương.
• Đánh giá tác động tới nguồn nước sinh hoạt, đặc biệt ở vùng thường xuyên hạn hán hoặc nhiễm mặn.
• Xem xét các giải pháp làm mát tiết kiệm nước như làm mát bằng không khí hoặc tái sử dụng nước tuần hoàn.
• Đảm bảo lợi ích dài hạn cho cộng đồng, không chỉ việc làm xây dựng ngắn hạn.

Điều đang diễn ra tại Cerrillos, Canelones hay Caucaia cho thấy một mô hình chung: các công ty trung tâm dữ liệu tuyên bố sẽ là hàng xóm tôn trọng và chu đáo, nhưng thường che giấu mức độ thiệt hại từ quy mô nhu cầu của họ. Vấn đề đặc biệt gay gắt ở các nước Nam bán cầu, nhưng tác động giờ đây cũng đã lan tới Mỹ và châu Âu. Khi AI ngày càng phổ biến, câu hỏi về cái giá môi trường — và ai phải trả — sẽ chỉ càng trở nên cấp thiết hơn.