Công đoàn Anh yêu cầu người lao động phải được tham gia ý kiến trước khi AI 'chấm công'

Tổng Liên đoàn Công đoàn Anh (TUC) đang gây sức ép buộc chính phủ phải trao cho người lao động tiếng nói rõ ràng hơn trong quá trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tại nơi làm việc. Theo TUC, sự hào hứng của chính phủ với công nghệ này vẫn chưa đi kèm một kế hoạch thực tế dành cho những người sẽ phải làm việc song song với máy móc.

"Chính phủ đang theo đuổi chiến lược AI dựa trên giả định rằng đây là những công nghệ mang tính chuyển đổi. Và các vị đã thừa nhận rằng AI đang thay đổi thế giới việc làm, rằng người lao động và công đoàn là nhân tố then chốt định hình sự thay đổi đó. Nhưng chúng tôi vẫn chưa thấy một kế hoạch thực tế nào cụ thể hóa lời thừa nhận ấy."

Quyền được đàm phán về AI

Trong lá thư gửi hai tân bộ trưởng phụ trách AI và Tương lai Việc làm, Kanishka Narayan và Kate Dearden, Tổng thư ký TUC Paul Nowak cùng Phó tổng thư ký Kate Bell nêu rõ cách tiếp cận của chính phủ cần dựa trên ba nguyên tắc: trao cho người lao động tiếng nói, quyền lợi và phần chia công bằng.

Một trong những yêu cầu trọng tâm của TUC là người lao động phải có quyền đàm phán về việc đưa AI vào doanh nghiệp, bao gồm cả các công nghệ thuật toán và giám sát có thể ảnh hưởng tới công việc hoặc điều kiện lao động của họ.

Đáng chú ý, TUC không phản đối việc đưa AI vào nơi làm việc. Điều họ phản đối là cách các doanh nghiệp đưa ra quyết định trong khi những người bị ảnh hưởng gần như không có tiếng nói.

"Một kế hoạch toàn diện phải bao gồm việc cải cách thông lệ doanh nghiệp để người lao động trở thành bên có quyền lợi trong công ty, chứ không chỉ là những yếu tố đầu vào bị cắt giảm bằng AI để theo đuổi lợi nhuận ngắn hạn."

Bài học từ các nước Bắc Âu

TUC cũng gửi thông điệp tới những nhà tuyển dụng thích phần "tăng năng suất" của AI nhưng lại dị ứng với quyền của người lao động. Tổ chức này dẫn chứng rằng các nước Bắc Âu có tỷ lệ ứng dụng AI thuộc hàng cao nhất thế giới, và một yếu tố then chốt là người lao động ở đó có nhiều quyền lực cấu trúc hơn để định hình công nghệ, nhờ đó cởi mở hơn với việc sử dụng hiệu quả.

Ở chiều ngược lại, TUC xem nước Mỹ như một ví dụ về điều không nên làm. Họ chỉ ra sự giàu lên nhanh chóng của các tỷ phú công nghệ cùng tỷ trọng của cải chảy về người lao động ngày càng giảm, gọi đó là "chương trình nghị sự AI hỗn loạn do giới tỷ phú dẫn dắt".

Cảnh báo về hệ quả chính trị

Tổ chức công đoàn lớn nhất nước Anh cũng đưa ra cảnh báo về hệ quả chính trị nếu người lao động nhìn nhận AI chủ yếu như một công cụ cắt giảm việc làm, tiền lương hoặc quyền thương lượng.

"Người lao động giành được phần lợi ích từ công nghệ mới có thể trở thành trụ cột quan trọng trong kế hoạch tăng trưởng ở mọi vùng miền của chính phủ. Nếu không có điều này, sự xáo trộn do AI – dù thực tế hay chỉ trong nhận thức – sẽ trở thành mảnh đất màu mỡ để phe cực hữu khai thác."

Ý nghĩa với Việt Nam

Câu chuyện tại Anh phản ánh một xu hướng đang lan rộng toàn cầu khi AI thâm nhập mạnh vào môi trường làm việc. Tại Việt Nam, nơi AI đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong sản xuất, dịch vụ khách hàng và quản lý nhân sự, vấn đề quyền của người lao động trong quá trình chuyển đổi số cũng đang dần trở nên cấp thiết.

Thông điệp của TUC gợi mở một cách tiếp cận cân bằng: chuyển đổi bằng AI không nhất thiết phải đối lập với quyền lợi người lao động. Kinh nghiệm từ các nước Bắc Âu cho thấy khi người lao động được tham gia định hình công nghệ, việc ứng dụng AI có thể diễn ra suôn sẻ và hiệu quả hơn.

Với một chính phủ đang đặt cược lớn vào AI như động lực tăng trưởng kinh tế, thông điệp của TUC khá đơn giản: nếu máy móc sẽ thay đổi công việc, thì có lẽ con người làm những công việc đó cũng nên được lên tiếng.