Cuộc chiến bản quyền giữa YouTuber làm video reaction anime và đơn vị thực thi DMCA

Vào ngày 6 tháng 9, YouTuber Nicholas Light đăng tải một video lên kênh của mình với tiêu đề đầy tính cảnh báo: "Kênh của tôi sẽ bị xóa hôm nay". Trong video, Light cáo buộc rằng anh đang là nạn nhân của "hàng ngàn cú đánh bản quyền sai trái" do một công ty có tên Remove Your Media khởi xướng.

YouTuber phản ứng anime đối mặt với làn sóng gậy bản quyền

Câu chuyện tưởng chừng chỉ là lời than vãn của một cá nhân, nhưng thực tế nó phản ánh một cuộc chiến đang âm ỉ giữa cộng đồng nhà sáng tạo nội dung và các đơn vị thực thi bản quyền trên YouTube.

Làn sóng đánh bản quyền nhắm vào video reaction

Theo lời Light, hơn 60 video của anh đã bị gỡ tạm thời sau khi anh nhận hơn chục cú đánh bản quyền xuất phát từ các yêu cầu gỡ nội dung theo luật DMCA (Digital Millennium Copyright Act) của Remove Your Media. Anh cho biết các video này chủ yếu đề cập hoặc sử dụng clip từ những bộ anime nổi tiếng như Bleach và One Piece.

Nhiều nhà sáng tạo khác cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Họ chuyên làm video reaction về anime và game, trong đó phần nội dung có bản quyền được làm mờ hoặc chỉnh sửa rồi chèn lên hình ảnh người phản ứng. Về bản chất, đây là kiểu video giống như một phiên bản đảo ngược của Mystery Science Theater 3000, khi người xem tập trung vào phản ứng của nhà sáng tạo hơn là bản thân nội dung gốc.

Các nhà sáng tạo khẳng định nội dung của họ mang tính chuyển hóa (transformative) và được bảo vệ bởi học thuyết sử dụng hợp lý (fair use). Tuy nhiên, điều đó không ngăn được YouTube gửi cảnh báo về việc tài khoản của họ có thể bị xóa.

Hai quan điểm đối lập về fair use

Đại diện pháp lý của Remove Your Media, ông Evan F. Stone, cho biết Viz Media và Crunchyroll là hai trong số "khách hàng anime lớn nhất" của công ty. Ông giải thích rằng Remove Your Media "báo cáo hàng ngàn liên kết bị cáo buộc vi phạm mỗi ngày", trong đó một số do chính chủ sở hữu bản quyền chuyển đến, số còn lại được phát hiện qua tìm kiếm trực tuyến.

"Bình luận, trong bối cảnh này, không khiến việc sử dụng trở nên chuyển hóa: những video này hiển thị toàn bộ tác phẩm có bản quyền, và phần lớn nội dung nằm sau tường phí", Stone lập luận. "Thêm vào đó, một số người xem chọn xem những phiên bản này thay vì phiên bản được cấp phép, và tác động lên thị trường là có thật."

Ông cũng chỉ ra rằng một số nhà sáng tạo dùng kênh YouTube miễn phí để thúc đẩy người xem đăng ký trang Patreon trả phí của họ. Theo quan điểm của Remove Your Media, khi mô hình kinh doanh là "ghi lại cảnh ai đó xem trọn tập phim rồi bán bản ghi đó, kèm cả tập phim, sau tường phí Patreon", công ty không cần phải xem xét kỹ lưỡng từng video trước khi gửi yêu cầu gỡ nội dung.

Về phía Light, anh nhìn nhận vấn đề theo hướng ngược lại. Anh cho rằng các kênh như của mình đang tạo ra một loại hình giải trí độc đáo, đồng thời mang lại lợi ích cho chính chủ sở hữu bản quyền.

"Đó là sự quảng bá miễn phí cho họ", Light giải thích. "Ngành công nghiệp anime không làm tốt việc quảng bá tác phẩm của họ bên ngoài Nhật Bản, nên tôi và đồng nghiệp đang gánh phần quảng cáo thay họ."

YouTube đứng giữa hai làn đạn

Khi được hỏi về cách xử lý tranh chấp DMCA giữa nhà sáng tạo video reaction và chủ sở hữu bản quyền, quản lý truyền thông chính sách của YouTube, ông Jack Malon, cho biết công ty "không quyết định ai sở hữu bản quyền nội dung". Thay vì phân xử tính hợp pháp của nội dung, YouTube kết nối hai bên và để họ tự giải quyết.

"Khi nhận được yêu cầu pháp lý hợp lệ, chúng tôi gỡ nội dung để tuân thủ luật bản quyền", Malon nói. "Nếu người tải lên tin rằng họ có quyền sử dụng tài liệu, bao gồm các ngoại lệ như sử dụng hợp lý, họ có thể gửi thông báo phản hồi (counter notification)."

Theo YouTube, nhà sáng tạo có thể giải quyết cú đánh bản quyền bằng cách gửi thông báo phản hồi, kèm bằng chứng sở hữu hoặc quyền sử dụng mọi yếu tố trong nội dung bị gỡ. Nếu chủ sở hữu bản quyền không phản hồi bằng bằng chứng hành động pháp lý, video có thể được khôi phục và cú đánh bản quyền có thể được gỡ bỏ.

Bài học cho cộng đồng sáng tạo nội dung

Sự việc này phản ánh một động thái đang thay đổi trong nền kinh tế sáng tạo nội dung. Các studio và nhà phân phối anime dường như đang trở nên quyết liệt hơn trong việc giám sát cách tài sản trí tuệ của họ được tái sử dụng trực tuyến. Trong khi đó, các nhà sáng tạo vẫn phụ thuộc vào học thuyết sử dụng hợp lý để tạo ra nội dung nuôi sống họ, nhưng có thể cần cẩn trọng hơn nhiều nếu muốn tránh bị cuốn vào những đợt truy quét bản quyền quy mô lớn.

Với độc giả Việt Nam, câu chuyện này cũng là lời cảnh báo cho các kênh reaction trong nước. Việc sử dụng clip anime, phim hay nội dung có bản quyền để làm video phản ứng tuy phổ biến, nhưng ranh giới pháp lý giữa fair use và vi phạm bản quyền ngày càng trở nên mong manh, đặc biệt khi các công ty thực thi bản quyền sử dụng công cụ tự động và quy trình tố cáo hàng loạt.