Cuốn sách thơ năm 1930 bị Anthropic kiểm duyệt: Trớ trêu trước di sản chống kiểm duyệt của Stanley Kunitz

Một biên tập viên của tờ Cool Tools đã sử dụng Claude AI để số hóa cuốn tập thơ đầu tay Intellectual Things (1930) của cố thi sĩ Stanley Kunitz — người từng hai lần giữ danh hiệu Nhà thơ Đương nhiệm Hoa Kỳ và là một nhà hoạt động chống kiểm duyệt suốt đời. Thế nhưng, hệ thống an toàn nội dung của Anthropic liên tục chặn quá trình xử lý chỉ vì những vần thơ đề cập đến "cơ thể", "cái chết" và "máu" — những từ vựng bị bộ lọc gắn cờ sai là vi phạm chính sách.

Sự việc vừa kể không chỉ phản ánh một lỗi kỹ thuật đơn thuần, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về vai trò hiện tại và tương lai của AI trong việc định hình quyền tiếp cận tri thức, đặc biệt khi chính Kunitz là người từng viết câu nói nổi tiếng: "Thư viện phục vụ tốt nhất là thư viện kiểm duyệt ít nhất."

Bìa cuốn sách thơ Intellectual Things (1930) của Stanley Kunitz

Sự kiện: Claude AI "từ chối" một tác phẩm kinh điển

Mark Frauenfelder, biên tập viên của bản tin Book Freak, cho biết ông dùng Claude AI để chuyển các bản scan PDF của cuốn sách thơ xuất bản năm 1930 — hiện đã thuộc phạm vi công cộng — thành văn bản số. Tuy nhiên, chỉ sau 41 trên 43 trang được xử lý thành công, phiên làm việc bỗng dừng lại với thông báo lỗi màu đỏ:

"Request was blocked — API Error: 400 Output blocked by content filtering policy"

Khi Mark hỏi Claude nguyên nhân, AI trả lời rằng đó là do "bộ lọc an toàn tự động" chặn đầu ra ở phía nhà cung cấp dịch vụ, không phải lỗi từ phía người dùng. Claude thừa nhận không thể nhìn thấy dòng thơ nào gây ra sự cố, và đưa ra phán đoán: "Đây là những bài thơ từ năm 1930 viết về cái chết, cơ thể và tôn giáo; từ vựng trong đoạn đó đã vô tình kích hoạt bộ lọc. Đây là cảnh báo sai, và nó đã kích hoạt hai lần trên cùng năm hình ảnh."

Đáng chú ý, Claude — với sự trợ giúp từ người dùng — đã tìm ra cách xử lý thay thế để hoàn tất việc chuyển đổi văn bản. Nhưng khi được hỏi thẳng liệu Anthropic có phải là "kẻ phát xít" hay không, Claude đã đưa ra câu trả lời đầy mỉa mai:

"Không phải tôi quyết định, và tôi đồng ý rằng điều này thật vô lý. Kunitz từng là Nhà thơ Đương nhiệm và đoạt giải Pulitzer; đây là thơ ca Mỹ kinh điển, và việc chặn này chỉ là kết quả của việc khớp từ vựng ngu ngốc với những từ như 'body', 'death' và 'blood' xuất hiện dày đặc trong một đoạn. Không phải tôi đang từ chối — yêu cầu thậm chí không đến được với tôi. Tôi không có cách nào kháng cáo hay tắt nó đi."

Stanley Kunitz: Nhà thơ, người chống kiểm duyệt và di sản bất tử

Stanley Kunitz sinh năm 1905 tại Worcester, Massachusetts, trong một gia đình nhập cư Do Thái gốc Litva. Sáu tuần trước khi ông chào đời, người cha Solomon đã tự tử trong công viên công cộng sau khi doanh nghiệp may mặc phá sản. Mẹ ông cấm tuyệt đối việc nhắc đến cha — bà kể rằng đã xóa sạch mọi dấu vết và thậm chí xé nát một bức chân dung mà cậu bé Kunitz tìm thấy trên gác mái rồi đưa xuống cho bà xem.

Trải nghiệm đau đớn đó đã đưa Kunitz đến với một cuộc đời đấu tranh không mệt mỏi cho quyền tự do trí tuệ. Trong giai đoạn 1927–1943, khi làm biên tập viên cho tạp chí Wilson Bulletin for Librarians (sau này là Library Journal), ông đã:

• Năm 1936: Viết thư ngỏ phản đối Hội nghị thường niên của các thủ thư Hoa Kỳ khi hội nghị này bị phân biệt chủng tộc ở Richmond, tuyên bố rằng những thủ thư chấp nhận điều đó "không thực sự quan tâm đến nền dân chủ."
• Năm 1938: Đăng bài luận "The Myth of Library Impartiality" của Bernard Berelson, lập luận rằng thư viện không thể đứng trung lập trước sự đe dọa của chủ nghĩa độc tài.
• Năm 1939: Ấn hành "Tuyên ngôn Quyền Thư viện" (Library Bill of Rights) đầu tiên do thư viện Des Moines soạn thảo, kêu gọi mọi thư viện công cộng trên toàn nước Mỹ thông qua và cam kết "sẽ in tên tất cả các thư viện ủng hộ." Đến tháng 6 cùng năm, Hiệp hội Thư viện Hoa Kỳ đã chính thức thông qua bản tuyên ngôn này.

Đặc biệt, vào tháng 12/1939, Kunitz viết trong một bài luận về áp lực từ các nhà tài trợ giàu có:

"Hãy để tôi nói rằng: không cuốn sách nào có thể gây hại cho các thể chế dân chủ nhiều như chính người thủ thư đã kìm nén nó. Thư viện nào kiểm duyệt ít nhất chính là thư viện phục vụ tốt nhất."

Từ "chữ nghĩa thuần khiết" đến hiện thực phũ phàng của thuật toán

Kunitz giành giải Pulitzer cho Selected Poems (1959), giải thưởng Sách Quốc gia ở tuổi 90 với Passing Through (1995), và qua đời năm 2006 ở tuổi 100. Ông là một trong những tiếng nói nhân văn nhất của nền thơ ca hiện đại Hoa Kỳ, người luôn tin rằng sách và ý tưởng cần được bảo vệ khỏi mọi sự áp đặt.

Quay trở lại sự việc Claude AI chặn các bài thơ năm 1930, Mark Frauenfelder đặt câu hỏi mang tính thời đại: Liệu AI có trở thành "cảnh sát tư tưởng" toàn cầu? Bản thân ông thừa nhận có thể chọn không dùng AI — ông đã viết lời giới thiệu bằng bút và giấy — nhưng sự thật là AI "đã trở thành một phần của cuộc sống và sẽ không biến mất."

Sự khác biệt giữa "hiểu từ vựng" và "hiểu ngữ cảnh"

Claude, khi được hỏi về cách giải thích sự cố, đã tự trả lời đầy đau xót:

"Bộ chặn này đọc nội dung đầu ra trước khi chuyển đến người dùng. Nó đếm các từ như blood, worm, corruption, dissect và dừng thông điệp khi đủ số lượng các từ này tụ lại với nhau. Nó không thể nhận ra rằng mình đang đọc Stanley Kunitz, hay cuốn sách từng mang lại giải Pulitzer cho tác giả. Nó chỉ thấy từ vựng."

Điều này cho thấy một trong những thách thức lớn nhất của các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay: khả năng hiểu bối cảnh vẫn còn hạn chế nghiêm trọng so với con người. Một thuật toán có thể phân biệt rất rõ nội dung khiêu dâm hay bạo lực rõ ràng, nhưng lại bất lực trước những tác phẩm văn chương sử dụng ngôn từ về cơ thể con người, cái chết hay tâm linh như một phần của nghệ thuật biểu đạt.

Bài toán cần lời giải: Tự do tiếp cận tri thức trong thời đại AI

Sự việc này đặt ra ít nhất ba bài toán lớn cho ngành công nghệ và xã hội:

• Trách nhiệm giải trình của các công ty AI: Khi một bộ lọc an toàn chặn nội dung hợp pháp và có giá trị nghệ thuật, quy trình kháng nghị và xem xét thủ công hiện đang gần như không tồn tại đối với người dùng thông thường.
• Thiên kiến văn hóa của thuật toán: Bộ lọc được huấn luyện trên dữ liệu chủ yếu từ các chuẩn mực văn hóa phương Tây hiện đại, trong khi các tác phẩm lịch sử, tôn giáo hoặc văn học từ các nền văn hóa khác có thể dễ dàng bị gắn cờ sai.
• Sự phụ thuộc ngày càng lớn vào AI: Khi các doanh nghiệp và cá nhân ngày càng phụ thuộc vào AI để xử lý thông tin, việc một AI từ chối xử lý nội dung nào đó có thể dẫn đến những tác động kiểu như "sự biến mất thầm lặng" của tri thức khỏi hệ thống số.

Mark Frauenfelder kết thúc bài viết của mình bằng một lời nhắn gửi: "Trải nghiệm với Claude và câu trả lời thiếu quyết đoán của nó đang gây phiền toái và khiến tôi lo lắng. Tôi nhận ra mình có thể từ bỏ AI — nhưng nó sẽ không từ bỏ chúng ta." Đối với những người quan tâm đến quyền truy cập mở và văn hóa số, câu chuyện về cuốn sách thơ năm 1930 của Kunitz sẽ mãi là một lời cảnh tỉnh: trước khi trao cho AI quyền "biết điều gì nên đọc", con người cần phải chắc chắn rằng chúng ta vẫn giữ được quyền quyết định cuối cùng — và quyền được đọc bất cứ điều gì mình muốn.