Đọc sách là phép thuật: Khi AI và công nghệ số định hình lại tư duy con người

Đọc sách thực sự là một dạng phép thuật. Nó không đơn thuần là kỹ năng giải mã các ký tự trên trang giấy, mà là một công nghệ nhận thức mạnh mẽ, định hình cách chúng ta tư duy và lý giải thế giới. Tuy nhiên, chúng ta đang sống trong một thời điểm mà "phép thuật" này đang dần mất đi, bị thay thế bởi các luồng thông tin kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo.

Minh họa

Chữ viết thay đổi não bộ

Vào năm 1931, nhà thần kinh học người Xô Viết Alexander Luria đã thực hiện một cuộc nghiên cứu tại vùng biên giới Uzbekistan và Kirghizia để tìm hiểu cách thức tư duy của người dân địa phương. Ông nhận thấy rằng, những người nông dân chăn nuôi mù chữ thường tư duy dựa trên trải nghiệm trực tiếp và thực dụng.

Khi Luria yêu cầu họ phân loại các hình học, những người mù chữ thường gán các hình khối với các vật thể thực tế như "ly nước", "cái đĩa" hoặc "trăng". Họ không thể thực hiện các suy luận logic trừu tượng như tam đoạn luận. Ví dụ, khi được hỏi: "Ở vùng Viễn Bắc, mọi con gấu đều màu trắng. Novaya Zemlya nằm ở vùng Viễn Bắc. Vậy gấu ở đó màu gì?", họ từ chối trả lời vì họ chưa từng nhìn thấy gấu ở đó.

Tuy nhiên, chỉ sau vài năm học tập cơ bản, những người cùng xã hội đó đã có sự thay đổi nhận thức kỳ diệu. Họ bắt đầu tư duy theo các phạm trù trừu tượng, giải quyết các bài toán logic và phân loại hình học một cách khoa học. Điều này chứng minh rằng chữ viết không chỉ giúp chúng ta ghi chép thông tin, mà còn tái cấu trúc bộ não để tư duy ở một tầm cao trừu tượng hơn.

Sự suy giảm của khả năng đọc hiểu

Ngày nay, chúng ta đang chứng kiến sự đảo ngược quá trình này. Tỷ lệ biết chữ về mặt kỹ thuật có thể cao, nhưng khả năng đọc hiểu thực sự đang giảm sút nghiêm trọng. Tại Mỹ, tỷ lệ đọc hiểu đạt mức đỉnh vào năm 2014 và liên tục trượt dốc sau đó. Đáng lo ngại hơn, ngay cả tại các trường đại học danh tiếng, giảng viên cũng báo cáo rằng sinh viên ngày càng khó khăn trong việc đọc hết một cuốn tiểu thuyết hay thậm chí là một đoạn trích 30 trang.

Một nghiên cứu đáng báo động đã yêu cầu sinh viên chuyên ngành Anh văn đọc bảy đoạn đầu của cuốn Bleak House của Charles Dickens. Kết quả cho thấy chỉ 5% sinh viên có thể hiểu được nội dung chi tiết. Đa số còn lại bối rối trước ngôn ngữ ẩn dụ. Câu văn mô tả London bùn lầy "như thể nước vừa rút khỏi mặt đất, và việc gặp phải một con khủng long Megalosaurus dài 40 feet... cũng không phải là điều kỳ lạ" đã khiến sinh viên tưởng rằng tác giả đang nói về sự xuất hiện thực sự của một con khủng long thời tiền sử.

Thay vì cố gắng đọc và tư duy, nhiều sinh viên sẵn sàng trả hàng trăm nghìn đô la học phí chỉ để sao chép toàn bộ văn bản vào ChatGPT và nộp bài luận do AI viết. Đây không chỉ là sự lười biếng, mà là dấu hiệu của sự thay đổi sâu sắc trong cấu trúc tâm lý.

Kỷ nguyên của công nghệ và văn hóa "truyền miệng" kỹ thuật số

Mọi tiến bộ trong công nghệ truyền thông đều tạo ra một thế hệ mới ngày càng xa rời khỏi sự trừu tượng của chữ viết. Nếu thế hệ trước lo lắng về ảnh hưởng của truyền hình, thì ngày nay Internet và smartphone đã tạo ra những tác động mạnh mẽ hơn nhiều.

Thế hệ sinh viên hiện nay lớn lên cùng với iPhone và mạng băng thông rộng không dây. Họ không được rèn luyện để theo dõi các dòng tư duy phức tạp trong văn bản dài. Thay vào đó, họ tiêu thụ thông tin qua các luồng video ngắn, podcast và các streamer.

Walter Ong, trong cuốn Orality and Literacy (Văn hóa truyền miệng và chữ viết), đã chỉ ra rằng văn hóa truyền miệng có xu hướng lặp lại và dựa trên các công thức cố định. Chúng ta có thể thấy điều này rõ ràng ở các streamer hiện đại. Họ lặp đi lặp lại cùng một cụm từ nhiều lần, sử dụng các ngôn ngữ hình ảnh đơn giản hóa và thiếu chiều sâu. Đây là sự quay trở lại của tư duy tiền hiện đại, nhưng diễn ra trên nền tảng kỹ thuật số cao tốc.

Tương lai "hậu văn minh" dưới sự thống trị của AI

Khi chúng ta bước vào kỷ nguyên của Trí tuệ nhân tạo (AI), nguy cơ của một xã hội "hậu văn minh" (post-literate) đang trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết. Các nhà tư tưởng tại Thung lũng Silicon đã hình dung về một tương lai nơi đại đa số mọi người sẽ được cắm vào các "máy tạo khoái cảm" được điều khiển bởi AI, sống trong trạng thái sung sướng ảo giác.

Trong tương lai đó, dân chủ sẽ trở nên bất khả thi. Chính trị sẽ không còn là tranh luận về các ý tưởng trừu tượng hay lý tưởng xã hội, mà sẽ trở thành các cuộc xung đột bộ lạc dựa trên trải nghiệm giác quan trực tiếp. Chúng ta sẽ không còn cố gắng tư duy "ngoài hộp" hay hình dung về những thế giới khả thi khác, mà sẽ chỉ phản ứng với những gì hiện hữu ngay trước mắt—những hình ảnh do AI tạo ra trên màn hình.

Minh họa

Chúng ta có thể đang quay trở lại trạng thái "nông nô" lần thứ hai. Nhưng thay vì bị trói buộc vào ruộng đất, chúng ta sẽ bị trói buộc vào các thuật toán và hình ảnh kỹ thuật số. Chính trị của tương lai sẽ thận trọng, bảo thủ và thực dụng, dựa trên kinh nghiệm thực nghiệm thay vì các hệ tư tưởng cuồng nhiệt. Nhưng nghịch lý thay, "kinh nghiệm thực nghiệm" đó sẽ hoàn toàn ảo tưởng, được tạo ra bởi AI chứ không phải là thế giới thực.

Đọc sách là phép thuật vì nó giải phóng chúng ta khỏi sự chi phối của thực tại tại thời điểm đó. Nhưng nếu chúng ta đánh mất khả năng đó, chúng ta có thể sẽ mãi mãi bị mắc kẹt trong một ảo cảnh do chính công nghệ chúng ta tạo ra.