Dự luật Prop 45 tại California: Lỗ hổng pháp lý cho các trung tâm dữ liệu AI?

Một cuộc bỏ phiếu có tính bước ngoặt tại California (Mỹ) mang tên Prop 45 đang thu hút sự chú ý của giới công nghệ. Được quảng bá như một "thủ tục cấp tốc" dành cho các dự án hạ tầng "thiết yếu", dự luật này có nguy cơ mở ra lỗ hổng cho phép các nhà phát triển trung tâm dữ liệu né tránh sự giám sát của công chúng. Các nhóm bảo vệ môi trường và một số chuyên gia pháp lý đang lên tiếng cảnh báo về hệ quả này.

Trung tâm dữ liệu và các dự án hạ tầng năng lượng

Prop 45 thay đổi điều gì?

Theo quy định hiện hành, các dự án chịu sự điều chỉnh của Đạo luật Chất lượng Môi trường California (CEQA) phải trải qua quy trình đánh giá tác động môi trường. Cơ quan nhà nước có trách nhiệm phối hợp với chủ đầu tư để hạn chế tác động tiêu cực tới môi trường và sức khỏe cộng đồng, đồng thời lắng nghe ý kiến người dân trước khi phê duyệt.

Prop 45 sẽ đảo ngược nhiều nguyên tắc cốt lõi của quy trình này:

• Áp đặt thời hạn cứng 365 ngày để cơ quan nhà nước hoàn thành báo cáo đánh giá tác động môi trường
• Giới hạn khiếu kiện pháp lý trong vòng 270 ngày
• Chỉ cho phép 45 ngày lấy ý kiến cộng đồng (thay vì quy định số ngày tối thiểu như hiện nay)
• Chỉ tham vấn các bộ tộc người bản địa được chính phủ liên bang công nhận, thay vì tất cả các bộ tộc có thể bị ảnh hưởng
• Chuyển trách nhiệm đề xuất phương án giảm thiểu sang phía chủ đầu tư, thay vì cơ quan nhà nước

Đáng chú ý nhất, Prop 45 sẽ cấm tòa án đình chỉ toàn bộ dự án ngay cả khi phát hiện cơ quan quản lý đã vi phạm CEQA. Thẩm phán chỉ có thể tạm dừng những phần cụ thể có vấn đề, chứ không thể chặn đứng toàn bộ quá trình thi công.

"Thật khó để hoàn tác những tổn hại một khi dự án đã khởi công", Fernando Gaytan — luật sư cấp cao tại tổ chức luật môi trường Earthjustice — nhận định.

Lỗ hổng mang tên "băng thông rộng"

Prop 45 liệt kê 9 loại dự án "thiết yếu" được hưởng quy trình rút gọn, bao gồm nhà ở, năng lượng sạch và "truy cập Internet băng thông rộng". Chính cụm từ cuối cùng này là tâm điểm tranh cãi.

Gaytan cùng một số chuyên gia pháp lý cho rằng định nghĩa "băng thông rộng" có thể bị lách để bao hàm cả trung tâm dữ liệu. Ngôn ngữ trong dự luật đề cập tới bất kỳ dự án nào "cung cấp dịch vụ bán lẻ đại chúng bằng dịch vụ có dây, không dây hoặc vô tuyến... bao gồm nhưng không giới hạn ở các khả năng đi kèm và cho phép vận hành dịch vụ truyền thông".

Giáo sư danh dự Richard Frank (Trường Luật UC Davis) và luật sư Matthew McKerley nhận định trên tờ Daily Journal rằng các dự án trung tâm dữ liệu có kèm hạ tầng truyền dẫn băng thông rộng hoàn toàn có thể "len" vào định nghĩa này. Họ cũng chỉ ra rằng các công ty đang phát triển trung tâm dữ liệu đã chi hàng trăm nghìn USD cho chiến dịch vận động ủng hộ Prop 45. Trong khi dự luật loại trừ một số loại dự án như điện hạt nhân hay dịch vụ Internet quay số, nó không loại trừ rõ ràng trung tâm dữ liệu.

Phe ủng hộ bác bỏ lo ngại này. Luật sư và nhà vận động hành lang Kurt Oneto viết trên The National Law Review: "Việc trung tâm dữ liệu có thể đóng vai trò hỗ trợ Internet không biến chúng thành 'dự án truy cập Internet băng thông rộng thiết yếu' theo Prop 45".

Bối cảnh làn sóng phản đối trung tâm dữ liệu

Tranh cãi quanh Prop 45 diễn ra đúng lúc trung tâm dữ liệu trở thành vấn đề nóng trong các kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ trên khắp nước Mỹ. Sự bùng nổ của AI đang thúc đẩy nhu cầu xây dựng trung tâm dữ liệu khổng lồ, kéo theo lo ngại về tiêu thụ điện, nước và tác động môi trường.

Đáng chú ý, Prop 45 nhận được sự ủng hộ từ chi nhánh NAACP tại California và Hawaii — một trong những tổ chức dân quyền lên tiếng mạnh mẽ nhất phản đối các dự án trung tâm dữ liệu. NAACP từng kiện xAI vì ô nhiễm không khí từ các tuabin khí tại trung tâm dữ liệu Colossus 2, và chi nhánh Texas đã kêu gọi tạm dừng toàn bang việc phát triển trung tâm dữ liệu.

"Các gia đình lao động và cộng đồng người da màu phải trả giá đắt nhất khi những dự án thiết yếu như nhà ở, năng lượng sạch, nước, cơ sở y tế và giao thông mất thêm nhiều năm và tốn thêm hàng triệu USD so với đáng ra. Prop 45 là về trách nhiệm giải trình, không phải về lối tắt", Rick Callender, chủ tịch NAACP California/Hawaii, phát biểu.

Bất kể Prop 45 có thực sự tác động tới việc phát triển trung tâm dữ liệu tại California hay không, phe phản đối vẫn lo ngại dự luật này có thể tước đi tiếng nói của chính những cộng đồng mà các dự án mới lẽ ra phải mang lại lợi ích.

"Đây là vấn đề về sự tham gia của công chúng và nền dân chủ. Đây là việc những người hàng xóm có thể nói rằng: 'Tôi muốn anh minh bạch với tôi về những gì đang diễn ra sau bức tường kia'", Gaytan nói.

Với độc giả Việt Nam, câu chuyện này là lời nhắc nhở đáng chú ý: khi làn sóng trung tâm dữ liệu AI đổ bộ vào Đông Nam Á, bài học về tính minh bạch và sự tham gia của cộng đồng trong các dự án hạ tầng công nghệ sẽ ngày càng trở nên quan trọng, thay vì chỉ xoay quanh tốc độ và chi phí đầu tư.