Emacs – "mẹ đẻ của mọi trình soạn thảo" – tròn 50 tuổi, cùng thời với đối thủ Vi

Emacs, trình soạn thảo văn bản huyền thoại được sinh ra tại Phòng thí nghiệm Trí tuệ nhân tạo MIT, vừa kỷ niệm 50 năm tuổi. Đây không chỉ là một công cụ lập trình mà còn được xem là cái nôi khai sinh ra phong trào phần mềm tự do. Đáng chú ý, đối thủ không đội trời chung của nó là Vi cũng ra đời đúng vào năm 1976.

Từ những macro TECO đến biểu tượng của phần mềm tự do

Theo bài viết của Simson Garfinkel trên MIT Technology Review với tiêu đề "EMACS turns 50", phần phụ đề đã nói rõ tầm quan trọng của sự kiện: "Cách trình soạn thảo văn bản của Phòng thí nghiệm AI MIT khai sinh ra phong trào phần mềm tự do".

Emacs không phải là một ứng dụng đơn lẻ ngay từ đầu. Tên gọi này là viết tắt của "Editing MACroS" (macro soạn thảo), và trình soạn thảo gốc mà bộ macro này được phát triển cho nó chính là TECO – viết tắt của "Text Editor and COrrector" – do Dan Murphy tạo ra năm 1962. Murphy qua đời hồi đầu năm nay ở tuổi 83.

Có nhiều dị bản về nguồn gốc của Emacs. Một số tài liệu ghi nhận Guy L. Steele Jr. là người đặt nền móng vào năm 1975, nhưng chính Steele khẳng định:

"RMS chịu trách nhiệm cho cái tên 'E' và 'EMACS'. RMS vẫn xứng đáng với 99% – hoặc 99,9%, 99,99% – công lao khi biến một gói macro TECO thành trình soạn thảo mạnh mẽ nhất hành tinh."

RMS ở đây chính là Richard Stallman. Trong một bài nói chuyện năm 1981 được lưu trên trang GNU, Stallman cho biết: "Tôi bắt đầu phát triển EMACS năm 1974 với một cải tiến cho TECO". Nhưng phải đến khoảng cuối tháng 10/1976, Stallman mới thực sự nắm phần lớn việc phát triển – và đó là mốc thời gian được chọn để tính tuổi của Emacs.

Một nửa thế kỷ với vô số nhánh phát triển

Sau 50 năm, hệ sinh thái Emacs vô cùng phong phú. Bản thân GNU Emacs vẫn đang được phát triển tích cực, với phiên bản 31.1 ra mắt hồi tháng 8. Một nhánh nổi tiếng khác là XEmacs vừa phát hành bản 21.5.37 "lettuce" vào tháng trước, cho thấy cộng đồng vẫn còn duy trì. Thậm chí các nhánh còn có nhánh riêng, như SXEmacs cập nhật lần cuối năm 2020.

Hiện nay có nhiều bản phân phối Emacs được cấu hình sẵn, tiêu biểu như Doom Emacs hay Spacemacs – bản mang giao diện gần gũi với Vi hơn.

Vì sao Emacs vẫn khiến người ta vừa mê vừa sợ?

Emacs là phần mềm hơn 50 tuổi, và điều đó thể hiện rõ. Đây là một chương trình khổng lồ và phức tạp. Ngày trước, người ta đùa rằng EMACS là viết tắt của "Eight Megs And Constantly Swapping" (8 megabyte và liên tục hoán đổi bộ nhớ).

• Tài liệu hướng dẫn của nó dày tới 804 trang
• Thuật ngữ của nó có từ trước cả thời máy vi xử lý và máy tính cá nhân
• Nó dùng "frame" để chỉ thứ ngày nay gọi là "window", và dùng "window" để chỉ thứ nay gọi là "pane"

Một chi tiết thú vị: Emacs nói về phím Control và Meta, nhưng bạn không hề có phím Meta trên bàn phím hiện đại. Đó là phím chỉ tồn tại trên Space Cadet Keyboard – chiếc bàn phím được wiki Deskthority mệnh danh là "chén thánh của giới bàn phím". Bạn có thể mua bản sao hiện đại hand-made tại CH Séc, với giá từ 2.998 euro đến 6.878 euro – tức là có thể sở hữu phím Meta thật, nhưng phải trả giá đắt.

Stephenson từng mô tả Emacs trong bài tiểu luận nổi tiếng "In the Beginning… Was the Command Line" (1999):

"Trong thế giới GNU/Linux có hai chương trình soạn thảo văn bản lớn: vi tối giản và emacs tối đa. Tôi dùng emacs, có thể coi nó như một chiếc máy xử lý văn bản hạt nhân… Nó đồ sộ, vậy mà chỉ chỉnh sửa các tệp văn bản ASCII thuần túy… emacs vượt trội mọi phần mềm soạn thảo khác theo cách mà mặt trời buổi trưa vượt qua các vì sao."

Đối thủ truyền kiếp Vi cũng vừa tròn 50

Điều trùng hợp đáng kinh ngạc là Vi – trình soạn thảo Unix kinh điển còn lại – cũng ra đời năm 1976. Ngày nay, Vi chủ yếu tồn tại qua các bản tái hiện, nổi tiếng nhất là Vim (do Bram Moolenaar duy trì đến khi ông qua đời năm 2023), cùng các nhánh như Neovim và gần đây là Vim Classic – dự án mới do Drew DeVault dẫn dắt, không sử dụng AI.

Góc nhìn cho người dùng Việt Nam

Với lập trình viên Việt Nam, câu chuyện Emacs và Vi không chỉ là chuyện lịch sử. Cả hai vẫn là công cụ làm việc thực thụ trong giới phát triển phần mềm, đặc biệt với những ai làm việc trên môi trường Linux, máy chủ hay các dự án mã nguồn mở.

Việc học Emacs hay Vim đòi hỏi thời gian và sự kiên trì, nhưng đổi lại là khả năng thao tác cực nhanh mà không cần rời tay khỏi bàn phím. Trong bối cảnh các công cụ lập trình hỗ trợ AI ngày càng phổ biến, sự tồn tại bền bỉ của hai trình soạn thảo "cổ điển" này là minh chứng cho một triết lý: công cụ tốt nhất là công cụ bạn thực sự làm chủ.

Nửa thế kỷ trôi qua, Emacs vẫn ở đó – đồ sộ, phức tạp, nhưng đầy quyền năng. Và có lẽ chính điều đó khiến nó trở thành "mẹ đẻ của mọi trình soạn thảo".