FAA bắt đầu loại bỏ đĩa mềm khỏi hệ thống không lưu

Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) vừa công bố kế hoạch thay thế bốn hệ thống lõi có từ thập niên 1980, vốn vẫn cần đến đĩa mềm để vận hành, tại hơn 400 cơ sở trên toàn quốc. Đây là bước tiến quan trọng của ngành không lưu Mỹ sau nhiều thập kỷ tụt hậu công nghệ, nhưng con đường phía trước vẫn phụ thuộc vào ngân sách còn thiếu hụt nghiêm trọng.

Hệ thống mới E-IDS thay thế bốn hệ thống cũ

Hệ thống thay thế có tên Enterprise Information Display System (E-IDS) — nền tảng hiển thị thông tin dùng chung, được thiết kế để gộp dữ liệu từ nhiều hệ thống khác nhau vào một nền tảng số thống nhất. Nhờ đó, kiểm soát viên không lưu có thể truy cập thông tin vận hành và cảnh báo cần thiết để điều phối các chuyến bay.

E-IDS sẽ thay thế bốn hệ thống cũ:

• Information Display System 4: theo dõi thời tiết và thông tin vận hành.
• Automated Surface Observing System Controller Equipment Information Display System: truyền tải thông tin thời tiết.
• NAS Information Display System: cung cấp thông tin về sân bay và các điều kiện không phận.
• En Route Information Display System (ERIDS): xử lý thông tin về các chuyến bay.

FAA cho biết E-IDS sẽ cải thiện cách thu thập và phân phối báo cáo phi công (Pilot Reports) cùng thông báo cho phi công (NOTAMs). Đây là điểm đáng chú ý, bởi năm 2023 từng xảy ra sự cố mất điện hệ thống NOTAM khiến toàn bộ các chuyến bay nội địa Mỹ tạm thời bị hoãn khởi hành, sau khi một người vô tình xóa một tệp trong hệ thống.

Lộ trình triển khai đến năm 2028

Năm cơ sở đầu tiên sẽ được nâng cấp lên E-IDS gồm các sân bay Atlantic City, Nashville và Rochester (bang New York), cùng hai trung tâm xử lý dữ liệu ở Atlanta và Salt Lake City. FAA dự kiến lắp đặt hệ thống tại 435 địa điểm vào cuối năm 2028.

Mốc thời gian này nằm trong khung ba năm đầy tham vọng mà Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy đặt ra năm ngoái cho việc đại tu hệ thống không lưu toàn quốc. Trong thông báo, Duffy tuyên bố: "Tin tốt cho nước Mỹ: đĩa mềm đã hết, công nghệ thế kỷ 21 đã vào."

Còn rất nhiều hệ thống lỗi thời phía sau

Bốn hệ thống mà E-IDS thay thế chỉ là phần nổi. Theo Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO), năm 2024 có tới 51 trong tổng số 138 hệ thống không lưu của FAA rơi vào tình trạng không thể duy trì, do thiếu linh kiện và thiếu kinh phí để bảo trì hoặc thay thế.

Gói ngân sách "Big Beautiful Bill" của chính quyền Trump phân bổ 12,5 tỷ USD cho nỗ lực đại tu của FAA, nhưng con số này còn xa mới đủ. Tháng 12 năm ngoái, FAA cho biết cần thêm 20 tỷ USD để trang trải chi phí nâng cấp, và đến nay tình hình có vẻ không thay đổi.

Người phát ngôn FAA nói với The Register rằng cơ quan này đang kêu gọi Quốc hội thông qua Modern Skies Act, dự luật xin thêm 30 tỷ USD để đưa quá trình hiện đại hóa không lưu về đích. Theo GAO, tính đến tháng 9, FAA vẫn thiếu 10,2 tỷ USD cho giai đoạn hai của kế hoạch nâng cấp, mà giai đoạn này thậm chí chưa có ngày hoàn thành.

Nói cách khác, FAA muốn loại bỏ đĩa mềm, nhưng chưa thể nói chúng đã "hết" như lời Bộ trưởng Duffy.

Góc nhìn

Câu chuyện của FAA là lời nhắc nhở về một thực tế quen thuộc trong ngành phần mềm và hạ tầng: nợ kỹ thuật (technical debt) không tự biến mất, và chi phí trả nợ luôn tăng theo thời gian. Một hệ thống chạy được bằng đĩa mềm trong 40 năm có nghĩa là nó đã làm đúng việc của mình, nhưng cũng có nghĩa là mọi linh kiện, kỹ năng và tài liệu xung quanh nó đều đã cạn kiệt.

Với các kỹ sư và doanh nghiệp Việt Nam đang vận hành những hệ thống cũ, bài học nằm ở khâu lập kế hoạch: việc hiện đại hóa cần được tính toán từ sớm và gắn với ngân sách thực tế, thay vì chờ đến khi không còn linh kiện thay thế. Kinh nghiệm của FAA cũng cho thấy một hệ thống thay thế tốt cần gộp được nhiều nguồn dữ liệu rời rạc về một nơi, và cần có phương án dự phòng rõ ràng cho các sự cố như lần xóa nhầm tệp NOTAM.