FAA Mỹ cuối cùng cũng bỏ đĩa mềm trong hệ thống không lưu

Tháp kiểm soát không lưu tại sân bay San Diego

Đã sang năm 2026, nhưng Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) vẫn đang vận hành những phần thiết yếu của không phận nước này bằng đĩa mềm từ 3,5 inch. Nay những "di vật công nghệ" này có thể sắp bị loại bỏ khi Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy công bố kế hoạch thay thế chúng bằng một hệ thống số mới.

E-IDS thay thế bốn hệ thống cũ

Ông Duffy cho biết FAA đang triển khai Hệ thống Hiển thị Thông tin Doanh nghiệp (Enterprise – Information Display System, viết tắt E-IDS) để thay thế bốn hệ thống cũ tại hơn 400 cơ sở kiểm soát không lưu.

E-IDS tổng hợp các cảnh báo thời tiết theo thời gian thực, thông tin thiết bị gặp sự cố, thay đổi vùng trời hạn chế và báo cáo của phi công lên một bảng điều khiển số hiện đại, thay cho các quy trình thủ công và phương tiện lưu trữ vật lý lỗi thời.

Việc nâng cấp đã khởi động tại 5 địa điểm, gồm các trung tâm kiểm soát ở Atlantic City, Nashville, Rochester, Atlanta và Salt Lake City. Mục tiêu là triển khai trên toàn bộ 435 cơ sở vào cuối năm 2028.

"Tin tốt cho nước Mỹ: đĩa mềm đã bị loại, công nghệ thế kỷ 21 đã vào cuộc", ông Duffy tuyên bố.

Đĩa mềm chỉ là phần nổi của tảng băng

Ông Duffy, cựu ngôi sao truyền hình thực tế và cựu dẫn chương trình Fox Business, đã nhiều lần dùng đĩa mềm như vật tế thần cho các gián đoạn hàng không kéo dài nhiều năm qua. Ông thường cầm chúng vẫy trước ống kính khi phát biểu hoặc trả lời phỏng vấn, nhấn mạnh rằng FAA vẫn dùng "dây đồng và đĩa mềm" như biểu tượng của bộ máy nhà nước trì trệ.

Thực tế, hệ thống kiểm soát không lưu Mỹ đã lạc hậu sâu sắc, đặc biệt khi đặt cạnh cách tiếp cận hiện đại của nhiều quốc gia khác. Một báo cáo tháng 9/2024 của Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO) cho thấy 90% hạ tầng kiểm soát không lưu trọng yếu của nước này đã đến hạn hoặc quá hạn "làm mới công nghệ". Gần một nửa trong số 138 hệ thống được khảo sát bị coi là "không bền vững" hoặc "có nguy cơ không bền vững" do thiếu vốn, thiếu chuyên môn bảo trì, thậm chí thiếu cả phụ tùng thay thế.

Tuy vậy, E-IDS không phải phát kiến đột phá trong một sớm một chiều. Đây là hợp đồng có sẵn của FAA, đã trải qua nhiều năm đấu thầu, thẩm định an toàn, thử nghiệm và chờ tiến độ nhà cung cấp. Hợp đồng ban đầu cho E-IDS được FAA trao cho Leidos — một nhà thầu quốc phòng có trụ sở tại Reston, Virginia — từ tháng 8/2020, dưới nhiệm kỳ đầu của chính quyền Trump.

Quy mô vấn đề đã được nhận diện từ khi đó, nhưng đến nay còn trầm trọng hơn. Những năm gần đây, FAA hứng chịu nhiều chỉ trích vì các lệnh tạm dừng cất cánh, những vụ va chạm suýt xảy ra trên đường băng, tình trạng kiệt sức kéo dài của kiểm soát viên không lưu và các sự cố phần mềm nghiêm trọng, điển hình là vụ gián đoạn hệ thống NOTAM năm 2023.

Bài toán lớn hơn nhiều so với đĩa mềm

Ông Duffy rõ ràng đang cố quy các vấn đề của hệ thống về những thứ như đĩa mềm, như thể công nghệ lỗi thời là nguyên nhân duy nhất gây gián đoạn. Nhưng vấn đề lớn hơn nhiều so với bản thân các hệ thống.

Thay một hệ thống thông tin bằng bảng điều khiển số là việc tương đối dễ so với các cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống đang bủa vây ngành hàng không Mỹ, chẳng hạn tình trạng thiếu hụt hàng nghìn kiểm soát viên không lưu chuyên nghiệp có chứng chỉ. Ông Duffy đang vận động Quốc hội bổ sung thêm 30 tỉ USD, ngoài khoản "đặt cọc" 12,5 tỉ USD đã nhận trong năm 2025, cho kế hoạch hiện đại hóa kiểm soát không lưu.

Dưới thời ông Duffy, Bộ Giao thông Mỹ (USDOT) đặc biệt chú trọng tuyển dụng game thủ vào các vị trí này. Chính quyền cũng dựa vào các đồng minh công nghệ như Elon Musk và Peter Thiel để dọn dẹp mớ hỗn độn — dù đôi khi chính họ lại khiến tình hình tệ hơn.

Góc nhìn

Câu chuyện FAA bỏ đĩa mềm là lời nhắc nhở rằng trong nhiều hệ thống trọng yếu, "nợ kỹ thuật" có thể tồn tại hàng chục năm và việc thay thế không đơn giản là đổi thiết bị. E-IDS mất gần sáu năm từ lúc ký hợp đồng đến khi triển khai thí điểm, cho thấy các dự án thay thế hệ thống cũ trong môi trường yêu cầu độ an toàn cao cần lộ trình đấu thầu, kiểm định và thử nghiệm dài hơi.

Với doanh nghiệp và kỹ sư Việt Nam, bài học thực tế là đừng xem "hiện đại hóa" chỉ như một dự án công nghệ. Nếu nhân lực vận hành, quy trình bảo trì và ngân sách duy trì không theo kịp, hệ thống mới vẫn có thể rơi vào cùng tình trạng lạc hậu. Việc lập kế hoạch làm mới công nghệ định kỳ và đào tạo đội ngũ vận hành nên được tính song song ngay từ đầu, chứ không phải sau khi đã phải chạy trên đĩa mềm.