Ghế cua của Toyota: Ý tưởng táo bạo nhưng xa rời thực tế người dùng xe lăn

Nguyên mẫu "Walk me" của Toyota thay bánh xe bằng bốn chân robot có khớp, giúp người dùng di chuyển trên địa hình gồ ghề hoặc lên xuống cầu thang. Dù gây ấn tượng mạnh về mặt thiết kế, chiếc "ghế cua" này lại làm dấy lên nhiều tranh luận về việc liệu những nguyên mẫu hào nhoáng như vậy có thực sự giúp ích cho cộng đồng người khuyết tật hay không.

Nguyên mẫu ghế cua Walk me của Toyota với bốn chân robot

Thiết kế gây sốt tại triển lãm Nhật Bản

Toyota lần đầu giới thiệu "Walk me" tại Triển lãm Di động Nhật Bản (Japan Mobility Show) vào mùa thu năm ngoái. Thay vì bánh xe truyền thống, chiếc ghế này được trang bị bốn chân khớp có thể uốn cong và di chuyển độc lập, tạo nên hình dáng giống một con cua bốn chân với các chân phát sáng, phía trên là chỗ ngồi trông có vẻ không mấy thoải mái.

Điểm đáng chú ý về mặt công nghệ:

• Cảm biến LiDAR giúp nhận diện địa hình và vật cản
• Radar chống va chạm đảm bảo an toàn khi di chuyển
• Cảm biến trọng lượng nội bộ giúp cân bằng khi lên xuống dốc hoặc cầu thang
• Bảng màu pastel và phong cách tối giản tương lai tạo cảm giác thân thiện, hiện đại

Những yếu tố này lý giải vì sao "Walk me" nhanh chóng trở thành tâm điểm truyền thông khi ra mắt. Về mặt ý tưởng, đây là một bước tiến thú vị trong lĩnh vực robot hỗ trợ di chuyển.

Nghịch lý của những nguyên mẫu "truyền cảm hứng"

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: những nguyên mẫu kiểu này được tạo ra để truyền cảm hứng và chứng minh điều gì là khả thi, chứ không phải để sản xuất đại trà cho người dùng thực tế. Rất có thể bạn sẽ không bao giờ thấy một chiếc ghế cua bò dọc theo phố.

Theo tác giả Ian Ruder của New Mobility — người dùng xe lăn — những thiết kế này thường mắc phải ba vấn đề lớn:

• Thiết kế quá mức cần thiết (over-designed), tập trung vào yếu tố thẩm mỹ và trình diễn hơn là tính ứng dụng
• Chi phí sản xuất cao ngất ngưởng, khó có thể tiếp cận với đa số người dùng
• Xa rời thực tế của cộng đồng người khuyết tật, những người cần giải pháp thiết thực hàng ngày

Những nguyên mẫu kiểu này được tạo ra để truyền cảm hứng và cho thấy điều gì là khả thi, chứ không phải để sản xuất hàng loạt cho người dùng thực tế.

Tác giả gọi đây là "nội dung khiêu dâm truyền cảm hứng trong lĩnh vực kỹ thuật" — một cách chơi chữ ám chỉ những sản phẩm được thiết kế để gây ấn tượng và tạo tiêu đề báo chí, thay vì mang lại lợi ích thực sự cho cộng đồng mà chúng hướng đến.

Vấn đề nằm ở sự phân bổ nguồn lực

Điều khiến tác giả — và nhiều người dùng xe lăn khác — thực sự lo ngại không chỉ là việc sản phẩm này khó thành hiện thực. Vấn đề sâu xa hơn là nguồn lực tài chính và chất xám bị dồn vào những dự án hào nhoáng thay vì giải quyết các vấn đề thiết thực.

Những gì cộng đồng người dùng xe lăn thực sự cần, theo tác giả:

• Xe lăn điện trong nhà/ngoài trời chất lượng cao, nhẹ, thiết kế thấp gọn, với ghế ngồi và tựa lưng có thể tùy chỉnh
• Ghế tắm ổn định, an toàn khi di chuyển trong buồng tắm có bậc
• Cải tiến và tinh chỉnh những thiết kế hiện có để tối ưu hóa tính độc lập và chức năng cho người dùng

Đây không phải là những yêu cầu viển vông về việc "phát minh lại bánh xe" (hay bánh xe lăn), mà là những cải tiến thiết thực có thể nâng cao chất lượng cuộc sống hàng ngày.

Bài học cho các nhà thiết kế công nghệ hỗ trợ

Tác giả bày tỏ sự trân trọng đối với các nhà thiết kế đứng sau "Walk me" — những người thực sự tài năng và có ý định tốt. Ông hy vọng trải nghiệm thiết kế chiếc ghế cua sẽ truyền cảm hứng để họ tiếp tục theo đuổi lĩnh vực thiết kế cho người khuyết tật.

Tuy nhiên, lời kêu gọi của ông rất rõ ràng: các nhà thiết kế cần bước ra khỏi phòng thí nghiệm của tập đoàn, thoát khỏi vòng tròn ý tưởng nội bộ, và thực sự lắng nghe cộng đồng người khuyết tật về những vấn đề cần giải quyết và những gì thực sự hiệu quả.

Chúng tôi biết rõ. Chúng tôi hiểu rõ. Chỉ mong rằng các nhà thiết kế hãy ra ngoài thế giới thực, dành tâm sức để lắng nghe cộng đồng người khuyết tật.

Góc nhìn cho ngành công nghệ hỗ trợ tại Việt Nam

Câu chuyện này cũng mang lại bài học cho các startup công nghệ hỗ trợ tại Việt Nam. Trong bối cảnh công nghệ IoT và robot hỗ trợ đang phát triển mạnh mẽ, việc tập trung vào giải pháp thiết thực, chi phí hợp lý và được thiết kế cùng với cộng đồng người dùng sẽ mang lại giá trị bền vững hơn những nguyên mẫu hào nhoáng nhưng khó tiếp cận.

Với một quốc gia có tỷ lệ người khuyết tật đáng kể và hạ tầng đô thị còn nhiều thách thức, những giải pháp đơn giản, tiết kiệm và thực tế có thể tạo ra tác động lớn hơn nhiều so với những nguyên mẫu trình diễn đắt đỏ.