Hiện tượng "em bé chủ quyền": Khi phụ huynh từ chối giấy khai sinh vì sợ nhà nước kiểm soát

Trên mạng xã hội, một nhóm người ảnh hưởng mới đang lan truyền một ý tưởng gây tranh cãi: cha mẹ hoàn toàn có thể nuôi con mà không cần giấy khai sinh hay số An sinh Xã hội. Họ gọi những đứa trẻ này là "em bé chủ quyền" (sovereign babies) và biến niềm tin đó thành một ngành kinh doanh khóa học trực tuyến béo bở.

Từ phong trào "công dân chủ quyền" đến thương mại hóa

Gốc rễ của hiện tượng này là phong trào công dân chủ quyền (sovereign citizen) — một nhóm hoạt động chống chính phủ tồn tại ở Mỹ gần nửa thế kỷ, dựa trên niềm tin rằng họ không chịu sự điều chỉnh của luật pháp Mỹ. Trước đây, phong trào này gắn với những hành vi như trốn thuế hay lái xe không bằng lái. Nay nó khoác lên mình diện mạo mới: những người ảnh hưởng có hàng chục nghìn người theo dõi, bán gói dịch vụ tư vấn cho các gia đình sắp có con.

Điển hình là Kristin LaHargoue, người sáng lập thương hiệu Veda Revival. Cô tuyên bố hai con trai mình dù sinh ra ở Mỹ nhưng không có giấy khai sinh lẫn số An sinh Xã hội, vẫn cùng gia đình du lịch hơn 40 quốc gia. Cô bán gói hướng dẫn trị giá 497 USD để cha mẹ tự xin hộ chiếu cho con dựa trên "quốc tịch" thay vì "công dân", và gói "cầm tay chỉ việc" cá nhân với giá 997 USD. Ngoài ra còn có chương trình tiếp thị liên kết trả hoa hồng 15–20% cho ai bán được dịch vụ.

"Bạn thực sự không cần giấy khai sinh để nuôi một đứa trẻ khỏe mạnh, hay đi du lịch, hay hoạt động đầy đủ. Vâng… tôi nói đấy. Vì chúng tôi là bằng chứng sống."

Niềm tin đằng sau và lỗ hổng pháp lý

Những người theo tư tưởng này tin rằng khi cha mẹ làm giấy khai sinh và số An sinh Xã hội, chính phủ sẽ mở một tài khoản dưới tên trẻ và dùng trẻ như "nguồn vốn con người" để bảo đảm nợ quốc gia — một biến thể của thuyết âm mưu "người rơm" (straw man theory). Tuy nhiên, giới luật sư khẳng định chưa từng có tòa án Mỹ nào chấp nhận lập luận này.

• Đại diện Bộ Ngoại giao Mỹ yêu cầu bằng chứng về quốc tịch trước khi cấp hộ chiếu.
• Nếu không có giấy khai sinh, người dân có thể nộp bằng chứng thứ cấp như giấy khai sinh muộn, thư xác nhận không có hồ sơ, giấy rửa tội, hồ sơ học tập hoặc Kinh Thánh gia đình có ghi chép ngày sinh.
• Việc xin được hộ chiếu theo cách này được các chuyên gia đánh giá là khó nhưng không bất khả thi.

Hệ lụy thực tế

Điều đáng lo ngại nhất là cái giá mà chính những đứa trẻ phải trả. Sarah Ashley Townsend, 43 tuổi, lớn lên trong hoàn cảnh bị mẹ từ chối làm giấy tờ. Cô kể lại việc bước vào lớp mẫu giáo với tâm thế "ngày đầu tiên đi học" trong khi thực tế đã là tháng cuối năm, bị bạn bè trêu vì không biết buộc dây giày. Khi 16 tuổi, cô bị từ chối cấp bằng lái nhiều lần. Đến khi sinh con, giấy tờ của con cô liên tục bị trả lại vì không tìm thấy bằng chứng về sự tồn tại hộ tịch của chính cô.

"Khi trưởng thành, bạn không thể có một cuộc sống bình thường, mãi mãi, vì bạn luôn phải đi qua những thủ tục nhắc bạn rằng không ai quan tâm, rằng bạn từng là một con tốt trong một trò chơi kỳ quái sẽ ảnh hưởng đến bạn suốt phần đời còn lại."

Các luật sư gia đình ghi nhận số vụ việc liên quan đến trẻ em không giấy tờ đang gia tăng, từ khoảng một vụ mỗi năm lên tới nửa tá. Họ cho rằng hiện tượng này là hệ quả kéo dài của đứt gãy xã hội thời đại dịch, cùng với sự bùng nổ của giáo dục tại nhà và tâm lý hoài nghi chính phủ.

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Câu chuyện này là lời cảnh tỉnh về vòng xoáy thông tin sai lệch trên mạng xã hội. Ở Việt Nam, giấy khai sinh là giấy tờ pháp lý bắt buộc và là nền tảng để trẻ tiếp cận giáo dục, y tế, bảo hiểm và các quyền công dân cơ bản. Việc thiếu giấy tờ tùy thân có thể khiến một người gặp vô vàn rào cản trong học tập, việc làm và an sinh xã hội.

Bài học rút ra không chỉ dành cho nước Mỹ: khi một quan điểm cực đoan được đóng gói thành sản phẩm số hấp dẫn, được tiếp thị bởi những người ảnh hưởng có sức lan tỏa, nó có thể khiến các bậc cha mẹ đưa ra quyết định ảnh hưởng đến tương lai con mình — trong khi người hưởng lợi thực sự đôi khi chỉ là người bán khóa học.