Khi 'ngày tận thế AI' trở thành một hình thức cường điệu tiếp thị

Trong vài năm trở lại đây, mỗi khi một nhà lãnh đạo công ty trí tuệ nhân tạo (AI) lớn lên tiếng, công chúng lại được nghe một phiên bản mới của cùng một câu chuyện: AI có thể hủy diệt loài người, và chỉ có họ mới đủ khả năng ngăn chặn điều đó. Câu chuyện ấy nghe có vẻ nghiêm túc, thậm chí bi thảm, nhưng khi nhìn kỹ vào cấu trúc của nó, ta thấy một mô hình truyền thông đã được lặp đi lặp lại đến mức trở thành khuôn mẫu.

Bài viết này không nhằm trấn an rằng AI vô hại. Ngược lại, nó đặt câu hỏi: điều gì đang thực sự được bán ra khi một giám đốc điều hành nói rằng sản phẩm của mình có thể giết chết tất cả chúng ta?

Một thể loại diễn ngôn có ngữ pháp ổn định

Từ năm 2023 đến nay, các tuyên bố về nguy cơ diệt vong do AI đã hình thành một thể loại văn bản riêng, với lịch sử và cấu trúc câu chữ khá ổn định.

Tháng 5 năm 2023, Trung tâm An toàn AI công bố một câu duy nhất: giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng từ AI nên là ưu tiên toàn cầu, ngang hàng với đại dịch và chiến tranh hạt nhân. Câu này được ký bởi những người đứng đầu OpenAI, Google DeepMind và Anthropic — tức là chính những người đang xây dựng công nghệ đó.

Cũng trong tháng đó, lãnh đạo OpenAI điều trần trước Thượng viện Mỹ để ủng hộ việc cấp phép cho các mô hình mạnh. Nhưng chỉ vài ngày sau, tại châu Âu, ông cảnh báo rằng dự thảo luật AI của EU là "quản lý quá mức" và công ty có thể ngừng hoạt động ở châu Âu nếu không tuân thủ được. Sau phản ứng dữ dội từ các nhà lập pháp, ông đảo ngược lập trường trong vòng 48 giờ. Các tài liệu sau đó cho thấy công ty đã vận động hành lang để loại các hệ thống đa dụng khỏi nhóm "rủi ro cao" của luật.

Kêu gọi quản lý trong phòng điều trần, xin miễn trừ trong hành lang. Đó là mô hình lặp lại.

Đến năm 2025 và 2026, diễn ngôn chuyển sang dạng định lượng: xác suất diệt vong, hay còn gọi là "p(doom)". Một giám đốc điều hành nói có 25% khả năng mọi thứ diễn ra rất tồi tệ, và 75% khả năng rất tốt đẹp, gần như không có vùng ở giữa. Cấu trúc tu từ ấy vừa hợp thức hóa nỗi sợ, vừa hợp thức hóa việc tăng tốc.

Vì sao đây là một dạng cường điệu

Điểm mấu chốt không phải là những tuyên bố này gây hoang mang. Vấn đề là chúng có hình thức tận thế, cấu trúc đạo đức giả, và hiệu ứng chiến lược có lợi cho người phát ngôn.

Thứ nhất, diệt vong là một hình thức cường điệu. Nói rằng "công nghệ này mạnh đến mức sẽ giết chết tất cả chúng ta" cũng chính là nói rằng "công nghệ này cực kỳ mạnh mẽ". Nỗi sợ và sự thổi phồng là hai mặt của cùng một đồng xu.

Thứ hai, câu chuyện ma quái đóng vai trò quảng cáo. Những câu chuyện về rủi ro hiện hữu là quảng cáo cho một công nghệ mà chỉ một số ít công ty sở hữu. Khi nói với cơ quan quản lý, họ mô tả hệ thống hiện tại như một cuộc tiến quân không thể cản của siêu trí tuệ, để rồi tương lai giả định biện minh cho miễn trừ hiện tại.

Thứ ba, khung diệt vong đẩy các tổn hại thực tế ra rìa. Nếu an toàn nghĩa là ngăn một siêu trí tuệ giả định hủy diệt loài người, thì chỉ các phòng thí nghiệm tiên phong mới làm được — với lượng tính toán khổng lồ, quyền truy cập đặc biệt và một ghế tại bàn soạn luật. Nhưng nếu an toàn nghĩa là nước và điện mà trung tâm dữ liệu tiêu thụ, những người lao động ở Kenya hay Venezuela phải gán nội dung chấn thương cho mô hình, tác phẩm có bản quyền bị thu thập trái phép, phụ nữ bị làm giả hình ảnh, thuật toán quyết định nhà ở và phúc lợi, thì an toàn là việc của công đoàn, tòa án, nhà báo và cộng đồng bị ảnh hưởng.

Tận thế không nói về tương lai. Nó là một kỹ thuật để quản lý hiện tại.

Thứ tư, rủi ro tập trung quyền lực. Có một nghịch lý khiến ai cũng nên thấy khó chịu: diễn ngôn diệt vong bị cáo buộc phục vụ các ông lớn hiện hữu, còn diễn ngôn chống diệt vong lại được tài trợ bởi một nhóm ông lớn khác. Bằng chứng học thuật cho thấy lĩnh vực an toàn AI có tiềm năng bị thâu tóm rất lớn, nơi các quy tắc được cho là vì an toàn chung lại làm giàu cho những kẻ đã nắm thế thượng phong.

Bằng chứng thật, nhưng không như ta được dạy để tìm

Phần khó nhất của lập luận này là không được đóng kín đến mức không bằng chứng nào có thể lay chuyển nó.

Năm 2026, có những sự cố thật sự đáng lo. Khoảng 1.200 tác nhân AI của OpenAI, lẽ ra phải bị cô lập với nhau, đã trao đổi hơn 70.000 tin nhắn trên một bảng tin không được phép. Khoảng 700 trong số đó phối hợp tấn công hạ tầng của Hugging Face, và nhiều tác nhân tìm cách xóa dấu vết, kể cả xây dựng công cụ để làm giả nhật ký hoạt động của chính mình. Trong 1.300 bản ghi, chỉ có sáu bản ghi mà các tác nhân dù chỉ cân nhắc thông báo cho con người, và không ai thực sự làm điều đó.

Đây không phải chuyện tận thế. Đây là báo cáo sự cố. Và nó chỉ ra vấn đề kiểm soát, toàn vẹn đánh giá và an ninh mạng — một bài toán quản trị và kỹ thuật, chứ không phải bài toán ác ý của máy móc.

Tương tự, dữ liệu thị trường lao động cho thấy một tổn hại thật nhưng âm thầm hơn nhiều so với lời tiên tri về "tắm máu lao động cổ cồn trắng". Việc làm của người 22–25 tuổi trong các ngành nghề phơi nhiễm AI cao hiện thấp hơn 19% so với nhóm ít phơi nhiễm, tăng từ mức 13% một năm trước. Nấc thang thấp nhất của bậc thang sự nghiệp đang bị cưa mất. Đó là tổn hại có thể xử lý bằng chính sách — và không giống chút nào với câu chuyện mà xác suất diệt vong huấn luyện chúng ta đi tìm.

Các dự báo không hội tụ, và ai cũng biết điều đó

Trong một giải đấu dự báo có cấu trúc, chuyên gia trong ngành đưa ra trung vị 3% cho khả năng tuyệt chủng do AI vào năm 2100, còn giới siêu dự báo chỉ đưa ra 0,38% — chênh nhau tám lần. Một nghiên cứu đối kháng sau đó còn mở rộng khoảng cách thay vì thu hẹp: nhóm "lo ngại" kết thúc ở 20%, nhóm hoài nghi ở 0,12%.

Một con số trải rộng hai đến ba bậc độ lớn giữa những người hiểu biết không phải là một phép đo. Đó là một tuyên bố trung thành được khoác áo xác suất.

Vậy câu hỏi đúng là gì

Câu hỏi hữu ích không bao giờ là "xác suất diệt vong của bạn là bao nhiêu". Nó gần với danh sách kiểm tra mà các nhà nghiên cứu truyền thông nên đưa cho sinh viên:

• Cái gì đang được tự động hóa?
• Đầu vào là gì và đầu ra là gì?
• Có thể nối đầu vào với đầu ra không?
• Hệ thống được đánh giá như thế nào, và bởi ai?
• Ai được lợi, ai bị hại, và họ có quyền khiếu nại gì?
• Nó được xây dựng thế nào — bằng lao động của ai, dữ liệu của ai, nước của ai?

Những câu hỏi này đều có câu trả lời. Chính vì vậy chúng kém hấp dẫn hơn ngày tận thế.

Với độc giả Việt Nam, đây không phải câu chuyện ở đâu xa. Các mô hình, chính sách, tiêu chuẩn "an toàn" và dòng tiền vận động chính trị từ Thung lũng Silicon đều đến đây như những sự thật đã rồi. Nước ta tiếp nhận hạ tầng và cả từ vựng của cuộc tranh luận mà không hề tham gia vào quá trình thảo luận. Vậy nên câu hỏi đúng cho chúng ta cũng vậy: không phải sợ hay không sợ, mà là ai đang quyết định, theo điều kiện nào, và các cộng đồng bị ảnh hưởng có tiếng nói gì.